ه کسب نمود (اشکواری، 1388). همچنین ایران با تولید سالانه 5 میلیون و 800 هزار تن گوجه فرنگی، رتبه هفتم تولید این محصول و رتبه دهم صادرات رب گوجه فرنگی را در جهان دارا است (رضوانی مقدم و همکاران، 2011).
اهمیت کشت و فرآوری گوجه فرنگی در ایران عبارت است از:
1-مطابق آخرین آمار، میانگین محصول به دست آمده از یک هکتار کشت گوجه فرنگی 37 تن است که این مقدار در استانهای خراسان رضوی و همدان به ترتیب 40 و 53 تن میباشد (اشکواری، 1388؛ شوشتری و همکاران، 1391؛ جدیدی و همکاران، 2012).
2-امروزه صنعت عظیمی فراوری گوجهفرنگی را برعهده دارد و آن را به صورت خشک‌ شده، پوست‌کنده، پوره، رب، انواع سس از جمله سس کچاپ، پودر و آب ‌میوه در اختیار مصرف‌کنندگان می‌گذارد. دو عمل اصلی فراوری صنعتی گوجهفرنگی تغلیظ کردن و خشک کردن هستند (اشکواری، 1388).
3-گوجهفرنگی سرشار از انواع ویتامینهای مورد نیاز بدن انسان است که همواره باید در سبد غذایی خانوادهها گنجانده شود (پورنعمت، 1391).
4-هر هکتار کشت گوجهفرنگی در هر روز از فصل تولید برای 211 نفر اشتغالزایی دارد (اشکواری، 1388).
5-کشت گوجهفرنگی یکی ازمحصولاتی است که بیشترین بهرهوری را در مصرف آب کشاورزی دارد (اشکواری، 1388).
1-1-2- سطح زیر کشت گیاه گوجهفرنگی در ایران و جهان
سطح زیر کشت گوجهفرنگی در دنیا چهار میلیون هکتار میباشد (سولیمن و همکاران2، 2011). ایران از نظر سطح زیر کشت با 183931 هکتار، رتبه ششم را در دنیا پس از کشورهای چین، هند، ترکیه، نیجریه و مصر به خود اختصاص داده است. سطح زیر کشت کشورهای جایگاه اول تا پنجم به ترتیب عبارت است از: چین 981000 هکتار، هند 865000 هکتار، ترکیه 328000 هکتار، نیجریه 264430 هکتار و مصر 212446 هکتار (فائو3: سایت سازمان خوار و بار جهانی).
در ایران، سطح زیر کشت گوجهفرنگی در کل کشور در سال زراعی 90-1389 حدود 153087 هکتار برآورد شده است. از این میزان بیشترین سطوح کشت متعلق به استانهای فارس، بوشهر، خراسان رضوی، هرمزگان و کرمان است. میزان سطوح زیر کشت هر یک از این استانها به ترتیب عبارت است از: 20063، 16049، 14492، 14071 و 12391 (بینام، 1390).

1-1-3- بیماری پژمردگی فوزاریومی گوجهفرنگی
بیماری پژمردگی فوزاریومی یک بیماری قارچی است که توسط Fusarium oxysporum f.sp. lycopersici که در خاک زندگی میکند، ایجاد میشود و در سرتاسر جهان گسترش دارد. عامل بیماری از طریق ریشه وارد گیاه میشود و روی سیستم آوندی گیاه (معمولاً در مرحلهی گیاهچه) اثر میگذارد. گیاهانی که در این مرحلهی رشد، آلوده میشوند از بین میروند. علائم این بیماری در مناطق گرم بیشتر مشهود است (جونز و همکاران4، 1991؛ اگریوس5، 2005).
بیماری پژمردگی فوزاریومی میتواند در مراحل مختلف رشد به گیاه حمله کند و اولین علائم این بیماری به صورت زردی و پژمردگی در برگهای یک طرف گیاه یا یک شاخه و یا گاهی چند شاخه میباشد. زردی و پژمردگی با گسترش قارچ در گیاه پخش میشود. همچنین ریزش نابهنگام برگها، قهوهای شدن سیستم آوندی، کوتولگی، نامرغوب بودن میوهها، تشکیل نشدن میوه، ضعیف شدن گیاه و مرگ گیاه (اغلب قبل از رسیدن گیاه به سن بلوغ) اتفاق میافتد (تصاویر 1-1، 1-2 و 1-3) (ادموندز و پوتورف6، 2012؛ میلر و همکاران7، 2012).
از مهمترین علائم، پژمردگی آوندی است که به صورت بیرنگ شدن رگبرگها در برگهای جوان و پژمرده شدن برگهای پیرتر پایینی به دنبال کوتولگی در گیاه و زردی در برگهای پایینی و در نهایت از بین رفتن برگها و مرگ در گیاه میباشد (گاردون و مارتین8، 1997). گاهی گونههای مقاوم به پژمردگی فوزاریومی نشانههای خفیفی از این بیماری را نشان میدهند. خصوصاً این امر زمانی رخ میدهد که زخمهایی توسط نماتدها ایجاد شده و یا خود گیاه در بخش ریشه در اثر خفگی آسیب دیده باشد (تصویر 1-1) (صاحبانی و همکاران، 1384).
تصویر 1-1- ایجاد زخم ریشه، قهوهای شدن آوندهای ساقه و رگههای قهوهای در ساقه (Gray and Mathre, 2003) (از راست به چپ)
تصویر 1-2- نواحی نکروزه در حاشیهی برگهای گوجهفرنگی، زرد شدن شاخ و برگها در یک طرف ساقه (Miller et al, 2012) و نامرغوب بودن میوهها (, 2012 Edmonds and Pottorff) (از چپ به راست).
تصویر 1-3- شروع علائم بیماری فوزاریومی گوجه فرنگی به صورت پژمردگی و نکروزه شدن برگها از بخش پایینی گیاه
در ایران به دلیل اهمیت این بیماری، تحقیقاتی در زمینهی کنترل بیولوژیک آن با استفاده از باکتریها و قارچهای آنتاگونیست انجام شده است (عرفاتی، 1377؛ نیک نژاد کاظم پور و همکاران، 1379؛ امینی، 1385).
در گوجه فرنگی، ارقام L-612 و Early Urbana Y حساس، رقمهای Gs-12، L-293،Peto Early L و CLN-2915 نسبتاً حساس و رقم L-528نسبتاً مقاوم به شمار میرود (باقری و تقوی، 1379؛ صاحبانی و هادوی، 2009).
پژمردگی فوزاریومی گوجهفرنگی یکی از شایعترین بیماریهای گوجهفرنگی در مناطقی است که این محصول به طور وسیع کشت میشود. خسارت این بیماری در آب و هوای گرم و خاکهای شنی و گرم مناطق معتدل، بیشتر است. نخستین نشانهها به صورت برگ روشنی در برگچههای جوانتر خارجی بوته گیاهچههای مورد حمله عامل بیماری قرار گیرند، معمولاً پژمرده میشوند و بلافاصله بعد از بروز اولین نشانههای بیماری، از پای در میآیند. در صورتی که آلودگی شدید و شرایط آب و هوایی مطلوب بیمارگر باشد، گیاهان مسنتر در مزرعه به طور ناگهانی پژمرده میشوند و میخشکند. معمولاً گیاهان مسنتر آلوده، ابتدا رگ روشنی و رو خمشی برگ از خود نشان میدهند و پس از آن کم رشد و برگهای قسمت پایین آنها زرد میشود. این گیاهان گاهی ریشههای نابجا ایجاد میکنند. پژمردگی در برگها و ساقههای جوان ایجاد میشود. بافت مردگی در حاشیه برگهای باقیمانده به وجود میآید و سرانجام گیاهان مسن آلوده میخشکند در بیشتر این اوقات نشانهها در یک طرف ساقه ظاهر میشود و به طرف بالا پیشروی میکنند تا آنجا که برگ سارهها منهدم میشوند و ساقه گیاه میخشکد. میوه گوجه فرنگی گاهی ممکن است آلوده شود که در این حالت میسوزد و بدون آن که لکهای روی آن ظاهر شود از بوته جدا شده و میافتد. ریشهها هم آلوده میشوند. در این حالت بعد از شروع کم رشدی اولیه ریشههای کوچک جانبی میپوسند. در برش عرضی ساقه نزدیک بن گیاه آلوده حلقهای به رنگ قهوهای در ناحیه دستههای آوندی پدیدار میشود. قهوهای رنگ شدن آوند قسمتهای بالایی گیاه آلوده به شدت بیماری بستگی دارد (جرج ان .اگریوس، 1936).
1-1- 4- روشهای مبارزه با بیماری پژمردگی فوزاریومی
1- کاشت واریتههای مقاوم گیاه مخصوصاً مقاوم به نژاد 1و 2 عامل بیماری (دابابات و همکاران9، 2008).
2- روشهای به زراعی (چلمی و همکاران10، 2012) شامل:
الف) تناوب زراعی: استفاده از برنج در گردش زراعی با گوجه موجب کاهش خسارت میشود. همچنین گردش زراعی 5-7 ساله باعث کاهش اینوکولم قارچ و خسارت ناشی از آن میشود. اما چون عامل بیماری ساپروفیت و خاکزاد است و برای سالهای طولانی در خاک باقی میماند گردش زراعی برای کنترل بیماری مناسب نیست. همچنین باید دقت کرد که تمام گیاهان خانوادهی سولاناسه به این بیماری حساسند و نباید از آنها برای گردش زراعی استفاده کرد.
ب) استفاده از بذر عاری از بیماری و اجتناب از کاشت دانههای تولید شده از گیاهان آلوده به فوزاریوم.
ج) استفاده از کودهای نیتراته مانند کلسیم نیترات به جای کودهای آمونیومی مانند آمونیوم نیترات.
د) ریشهکنی و از بین بردن بافتها و بقایای گیاهی آلوده در آخر فصل که باعث جلوگیری از زمستان گذرانی عامل بیماری میشود (تصویر 1-4).

تصویر 1-4- نمایی از ریشه کنی و از بین بردن بافتها و بقایای گیاهی آلوده در مزرعه گوجه فرنگی (Missouri Botanical Garden)
ه) ضدعفونی دست و لباس کارگران و ادوات کشاورزی (ایانوتی11، 2012).
3- افزایش اسیدیته (PH) خاک که باید بین 5/6 و7 باشد (جانز و اورمن12، 1971).
4- رطوبت خاک: چون عامل بیماری از طریق خاکی که رطوبت زیاد و زهکشی بدی دارد سریع تر پخش میشود پس بهبود شرایط خاک برای کنترل بیماری خیلی مهم است و همچنین کاشت گوجه باید در خاکهای خشک صورت گیرد (نواز-کارتز و همکاران13، 2000).
5- مبارزه با حشرات ناقل و استفاده از حشرهکشهایی که روی درختان پاشیده میشود.
6- استفاده از سموم تدخینی مانند کلروپیکرین، متیل بروماید و یا مخلوطی از هر دو برای ضد عفونی خاک که معمولاً در آخر فصل صورت میگیرد اما بسیار گران تمام میشود و صرفهی اقتصادی ندارد. در گلخانهها ضد عفونی خاک روش موثرتری است (ابلز14، 1967).
7- کنترل شیمیایی: استفاده از قارچ کشهای سیستمیک (پروکلراز، کاربندازیم، تیرام، توکلوفوز متیل، هیمگزازول، آزوکسی تروبین و کربوکسین). امروزه روش شیمیایی موثری وجود ندارد (سونگ و همکاران15، 2004).
8- کنترل بیولوژیک: استفاده از قارچهای آنتاگونیست Trichoderma viride، فوزاریومهای غیر بیماری زا، بعضی ازریزوباکترها و مایکوریزهای گلوموس (نیک نژاد کاظم پور و همکاران، 1379).
در ایران تحقیقاتی که در زمینه کنترل بیولوژیک میتوان به مبارزه بلند مدت با استفاده از عوامل مهار کننده بیولوژیکی (هاجیقراری و همکاران16، 2008) اشاره کرد که در برخی موارد علاوه بر کنترل بیماری، موجبات افزایش رشد گیاه را نیز فراهم میآورد. بنابراین بر مبنای فرضیه اخیر، احتمال میرود با اجرای تحقیقی در زمینه کنترل بیولوژیکی (اعتباریان و همکاران، 2000) با استفاده از قارچهای آنتاگونیست نظیر Trichoderma harzianum Rifai و Talaromyces