. با توجه بـه ای ـن کـه جـردایرانی تقریباً دارای تمامی ویژگی های ذکر شده است (3)، پـسمی تواند به عنوان گونه ی بیواندیکاتور در این مطالعه و مطالعـاتآتی مورد استفاده قرار گیرد.
نتایج نشان داد که میزان تجمع مـس و نیکـل در بافـت مـوبیشتر از سایر بافت ها اسـت . بافـت مـو بـه صـورت مسـتقیم در معرض آلاینده های محیطی موجـود در آب، هـوا و خـاک قـراردارد (14). در نتیجه انتظار بر این است که غلظت سـا یر فلـزاتنیز در بافت مو بیشتر باشد در حالیکه طبق نتایج ب هدست آمـده،میزان منیزیم و استرانسیم در بافت استخوان تجمع بیشتری یافته است. مو در پستانداران به طور عمـده از کـراتین تشـ کیل شـدهاســت. کــراتین نــوعی پــروتئین اســت کــه از گــروه هــای س ولفوهیدریل سیس تین (تی ول) ک ه تمای ل بس یار زی ادی ب ه برقراری ارتباط با فلزات دارند، تشکیل شـده اسـت 7(). تمای ـل کاتیو نها به تشکیل لیگاند با گروه های تیول توسـط انـدازه، بـارالکتریکی و الکترونگاتیوی کاتیون کنترل می شود. این تمای ـل در ۴۶
جدول 5. مقایسه میانگین( ± انحراف معیار) فلزات بافت موی جرد ایرانی در مناطق مختلف محدوده مطالعاتی
منطقه 5 منطقه 4 منطقه 3 منطقه 2 منطقه 1 فلز
7/626±4/907b 18/7950±4/117a 8/578±3/9b 9/8969±2/997b 01/458±4/07b کروم
4/968±1/807b 5/574±2/324b 12/98±4/88a 13/5124±4/808a 31/295±2/123a مس
717/171±57/002a 1130/965±75/22a 1005/45±49/77a 943/079±41/1a 985/138±48/87a منیزیم
5/187±3/02c 16/2531±2/22a 8/643±2/127b 9/9836±4/97b 01/1392±5/12b نیکل
12/686±5/008c 37/585±9/15a 24/843±8/7b 19/220±4/907b 91/999±7/442b استرانسیم
مطالعاتی وجود حرف مشابه در هر ستون به معنی اختلاف معنی دار در سطح 5 درصد آزمون دانکن می باشد (a> b> c)

جدول 6. مقایسه میانگین (± انحراف معیار) فلزات بافت استخوان جرد ایرانی در مناطق مختلف محدوده
منطقه 5 منطقه 4 منطقه 3 منطقه 2 منطقه 1 فلز
6/222±1/88a 7/772±2/001a 11/447±3/888a 15/034±4/4a 51/961±5/718a کروم
2/424±1/007a 2/225±0/375a 2/953±1/249a 3/545±1/02a /1 777±0/754a مس
1802/37±53/574a 1830/85±68/8a 2259/35±98/67a 2462/95±85/13a 2129/21±78/2a منیزیم
3/312±1/36a 4/636±1/17a 5/589±1/2a 8/634±4/12a /9 858±1/214a نیکل
174/633±67/9a 153/976±57/1a 220/042±45/14a 252/941±24/8a 194/439±20/878a استرانسیم
عدم
عدم وجود حرف مشابه در هر ستون به معنی اختلاف معنیدار در سطح 5 درصد آزمون دانکن می باشد (a> b> c)
دسته ای از کاتیونها توسـط انـدازه و بـار الکتریک ـی و دسـته ی دیگر توسط میزان الکترونگاتیویشان کنتـرل مـی شـوند . ای ـن دو دســته از فلــزات توســط پیرســون بــه ترتیــب تحــت عنــاوین کاتیو نهای سخت و نرم و کاتیو نهـا یی بـا خصوصـیات مـا بین آن ها کاتیو نهای حد واسط نام گذاری شده اسـت . کـا تیو نهـا ی نرم بر خلاف کاتیو نهای سخت که بـا سـطح مـو پیونـد ی ـونی برقرار می کنند، با گروه های تیول بافـت مـو پیونـدهـا ی محکـمکووالانسی بر قرار می کنند که موجب ماندگاری و تجمع بـالا ی آنها در بافت مو نسبت به سایر بافت هـا مـی شـود . بـا توجـه بـهطبقــه بنــدی پیرســون فلــزات منیــزیم و استرانســیم در گــروه ک اتیو نهــای س خت و فلــزات نیک ل و مــس در گ روه هــای کاتیو نهای حدواسط قرار می گیرند( 23). نتایج مطالعه نشان داد که منیزیم از سایر فلزات مورد مطالعه در بافت های جرد ایران ـی بیشتر تجمع می یابد. یکی از املاح مورد نیاز هر سـلول از بـدنپستانداران، منیزیم می باشد. حدود 06 درصد از منیزیم موجـوددر بدن جوندگان در استخوان ،62 درصد در عضله و ماهیچ هها و بقیه در بافت های نرم و مایعات بدن وجـود دارد (73). نیم ـی از ذخایر منیزیم بـدن جونـدگان درون سـلولهـا ی بافـتهـا واندام های بدن و نیمی از آن بهصورت ترکیب با کلسیم و فسـفردر اس تخوان وج ود دارد و تنه ا ی ک درص د از منی زیم ب دن جوندگان در خون یافت م ـی شـود (53). ب ـیش از 300 واکـنشبیوشیمیایی در بدن پستانداران برای فعالیت خود به منیزیم نی ـاز دارند، زیرا منیزیم باعث حفظ فعالیت نرمال ماهیچـه و عصـب،ضربان منظم قلب و استحکام استخوان ها می شود علاوه بر ای ـن در متابولیسم انرژی و سنتز پروتئین نیز منیزیم نقـش دار د( 44). براساس مطالعات مختلف الگوی انباشتگی فلزات در بافتهـا ی مختلف جونـدگان بـهصـورت م نی ـزیم<آلومینی ـوم<آهـن <روی <استرانسیم<کروم<مس<نیکـل مـی باشـد (21، 41، 51، 82 و
14) که با نتایج این پژوهش مطابقت دارد.
براساس نتایج در حالت کلی غلظت فلزات اندازه گی ـری شده در بافت های جردهای ماده بیشـتر از جردهـای نـر اسـت.
پانکاکوسکی و همکاران تفاوت معنی داری ب ـین غلظـت فلـزاتسرب و مس بین جنس نر و ماده در اندام های کلیه و کبد حفار اروپایی (Talpa europaea) مشاهده کردند به گونه ای که میزان فلز سرب و مس در کبد و کلیه جنس ماده بیشـتر از جـنس نـربود(03). تاور سانچز و همکاران تحقیقی را بر روی جونـدگا نی که زیستگاهشان تحت تـأ ثیر فعالی ـ تهـا ی انسـا نی قـرار گرفتـهاست، انجام دادند و میزان تخریب DNA متأثر از تجمع فلـزاتس نگین را در جون دگان م اده بیش تر از جون دگان ن ر اع لام کردند(64). فلز روی در بافت موی جر دهای ایرانی ماده نی ـز در محدوده مطالعاتی معدن مس دره زرشک نسبت به جردهای نـرتجمع بیشتری داشت 2(). رژیم غذایی متفاوت جنس های نـر وماده جوندگان در دوره های مختلف زنـد گی آنهـا مـی توانـد درمیزان تجمع عناصر در بافت های مختلـف بدنشـان مـؤثر باشـد8(). یکی از دلایلی که می تـوان بـه وس ـیله آن اخـتلاف غلظـتفلزات سنگین در بافت های مختلف جنس نر و مـاده را تو جی ـه کرد، تاثیرات هورمونی است. هورمون هـا ی جـنس مـاده باعـثافزایش متابولیسم زنوبیوتیک در بدن می شـود کـه در نتیجـه آنتجمع فلزات در بدن بالا م ـی رود. متابولیسـم در تجمـع فلـزاتس نگین و س ایر م وارد در ب دن نق ش دارد و ج انورانی ک ه متابولیسم بالاتری دارند، بیشتر در معرض سموم و سایر عناصـرقرار می گیرند (29). جردهای ماده در طول سال بین دو تـا سـهبار آبستن می شوند و در هر دوره بین دو تا هفت فرزند بـه دنی ـا می آورند (3)، در نتیجه بـرا ی تولی ـد مثـل و پـرورش فرزنـدانانرژی بیشتری نسبت به نرها صرف می کنند. ب هطور کلی فعالیت هورمون ها، میزان جذب و دفع فلزات، رژی ـم غـذا یی و فعـل وانفعالات موجود در بین فلزات مختلف در میزان جذب فلـزاتض روری مانن د م س، روی، منی زیم و آه ن در جنس ی ته ای مختلف تاثیر گذار است (38).
بیشتر مطالعاتی که در آنها از جوندگان بـهعنـوان شـاخصزیستی آلاینده ها استفاده شده اسـت در منـاطق بسـیار آلـوده ای صورت گرفته که سالیان دراز تحـت تـأثیر فعالی ـ تهـا ی شـد ید صنعتی و معدنی قرار داشتهاند. در نتیجه غلظـت بیشـتر عناصـراندازه گیری شده در این نقاط در بافت هـا ی جونـدگان اخـتلافمعنی داری با مناطق شاهد که فاقد آلودگی بوده اند، داشـت (21، 62، 72، 03، 33، 38). با توجه به اینکه محدوده مطالعاتی معدن مس در ابتدای مسیر بهرهبرداری است و همچنـین بـا مـدیریت مناسب زیست محیطی که در منطقه در حال اجرا است و نیز بـاتکیه بر نتایج ب هدست آمده، نمی توان انتظار داشـت کـه غلظـتعناصر مورد مطالعه در بافت های مختلف جرد ایرانی در منـاطقمختلف دارای اختلاف معنی دار باشد. نتایج نشان داد کـه می ـزان نیکل، استرانسیم و کروم در بافت های شـش جـرد هـا ی ایران ـی گرفته شده از منطقه ی چهار اختلاف معنی داری با سـا یر منـاطقمورد مطالعه دارد. علاوه بر ای ـن می ـزان فلـزات کـروم، نیکـل واسترانسیم نیز در بافت موی جونده ی مورد مطالعه در این منطقه بیش از سـا یر منـاطق مشـاهده شـد. در مجـاورت ای ـن منطقـهکارخانه آسفالت سازی قرار داشت کـه سـنگ شـکن هـا ی آن و واحد جداسازی خا کهای نرم از ماسه در زمان نمونه گی ـری در حال فعالیت بود. طبق بررسی های صورت گرفته و پایش میدانی انجام شده علت انتقال این آلودگی نیز عدم استفاده از فیلترهـا ی استاندارد در واحد سنگ شکن کارخانـه مزبـور تشـخیص داده
۴۷
شد .حـال آنکـه در صـورت اسـتفاده از فیلترهـا ی اسـتاندارد ومناسب قطعا انتشار آلاینده های مذکور از سـو ی ای ـن واحـد تـاســطح مطلــوب و اســتاندارد پــ ایین مــی آمــد. کارخانــه هــای آسفالت سازی از جمله صنایع ایجاد کننده ی آلودگی هوا هسـتندکه نقش مهمی را در انتشار آلای نـدههـا ی هـوا مخصوصـاً ذراتمعلــق ایجــاد مــی کننــد (12 و 33). تولــوئن، بنــزن، ســیترین ،پرکلرواتیلن، تری کلرواتیلن، فرمالدهید، فنول و فلزات سـن گین آلاینده های حاصل از فعالیت کارخانه های آسفالت سازی هسـتند(63، 04 و 42). نیکــل، استرانســیم و کــروم از جملــه فلــزاتسنگینی هستند که بهصـورت قابـل تـوجهی از راه تنفس ـی وارد بدن جوندگان می شوند و در بافت شش تجمع می یابند (5، 11، 81 و 28). ته نشت های شیمیایی حاصل از فعالی تهـا ی انسـا نی ک ه ب هش کل مرط وب و خش ک ب ر روی س طح باف ت م وی جوندگان می نشیند نیز یکی از روش های جذب آلاینده ها توسط جوندگان است (22 و 43). نتایج نشان داد که میزان مس در سه منطقه ی اول (کارخانه تغلیظ، معدن مس دره زرشک و روستای حسن آباد) در بافت موی جرد ایران ـی نسـبت بـه سـایر منـاطقتجمع بیشتری داشت. مس فلزی (Cu)، کالکوپیریت (2(CuFeS، بورنیت (4(CuFeS، کالکوسـیت ((Cu2S، کوولیـت 2Cu(OH) و مالاکی ت 2Cu(OH) مهمت رین و فراوانت رین ک