_ + _ _ + _ کبوترجنگلی
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ + + زاغی
_ _ _ _ + _ _ + _ _ _ + غراب
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ + + جیجاق
۲۵ ۴ ۶ ۳۳ ۶ ۴ ۳۴ ۷ ۸ ۴۴ ۳۰ ۱۷ کل گونه ها

” + ” گونه های معمول در منطقه, گونه های با فراوان ی بیشتر از ۳ در هر تیمار
” _” گونه های غیرمعمول با فراوانی کمتر از ۳ در هر تیمار
(ت) فصل تابستان، (ز) فصل زمستان و (ب) فصل بهار

۴۶
بهار زمستان تابستان
۰/۱۵۵ ۰/۲۰۱ ۰/۲۳۴ محور اول
۰/۰۸۵ ۰/۱۳۰ ۰/۱۲۸ محور دوم مقادیر ویژه
۰/۰۷۶ ۰/۰۹۶ ۰/۱۱۵ محور سوم
۰/۷۸۵ ۰/۸۴۲ ۰/۶۶۸ محور اول
۰/۶۱۱ ۰/۶۴۸ ۰/۶۳۵ محور دوم همبستگی بین گونه های پرنده و متغیرها ی محیط زیستی
۰/۶۲۰ ۰/۶۱۰ ۰/۶۳۹ محور سوم
۵/۵ ۷/۰ ۴/۲ محور اول
۸/۵ ۱۱/۴ ۶/۵ محور دوم درصد واریانس تجمعی گونه ها
۱۱/۲ ۱۴/۸ ۸/۶ محور سوم
۱/۶۱ ۲/۲۲۷ ۱/۷۰۲ مقدار F آزمون مونت کارلو
۰/۰۳۸ ۰/۰۰۶ ۰/۰۲ مقدار P آزمون مونت کارلو
جدول ۳. جدول CCA برای گونه های پرندگان در سه فصل تابستان و زمستان ۱۳۸۹ و بهار ۱۳۹۰ در جنگل شصت کلاته گرگان

525781255273

شکل ۲. نمودار رستهبندی دو محور اولیه تجزیه و تحلیل تطبیقی متعارف برای گونههای پرندگان جنگلی با متغیرهای محیطزیستی برای فصل تابستان ۱۳۸۹ در جنگل شصت کلاته گرگان

محورهای اول و دوم در مجموع ۱/۳۳ د رصد تغ ییرات داده های مربوط به گونهها را نشان دادند. همبستگی گونه با محیط نیز دردو محور اول به ترتیب ۸۴ و ۶۵ درصد بود. در فصل بهـار نیـ ز دو محور اولیه ۲۴ درصد تغییرات دادههای مربوط به گونهها رانشان دادند . همین طور ۵/۷۸ و ۱/۶۱ همبستگی بـ ین گونـه هـا و متغیرهای مح یط ز یستی در این دو محور مبین قدرت توضـ یحی بالای متغ یرهای محـیط ز یـستی در رابطـه بـا ترکیـ ب گونـهای پرندگان بود . با توجه به شکل ها ی ۲، ۳ و ۴ در هر سـه فـصل
۴۷

شکل ۳. نمودار رستهبندی دو محور اولیه تجزیه و تحلیل تطبیقی متعارف برای گونههای پرندگان جنگلی با متغیرهای محیطزیستی برای فصل زمستان ۱۳۸۹ در جنگل شصت کلاته گرگان

شکل ۴. نمودار رستهبندی دو محور اولیه تجزیه و تحلیل تطبیقی متعارف برای گونههای پرندگان جنگلی با متغیرهای محیطزیستی برای فصل بهار۱۳۹۰ در جنگل شصت کلاته گرگان
۴۸
گونههای موجود در رسته جستجوگر از زمین و عمدتﹰا دانه خوار مانند قرقاول ، سهره جنگلی، قمر ی، غراب وجیجـاق بـا محـوراول نمودارCCA و متغی رهـای محـیط ز یـستی شـامل پوشـشسنگی و صخره ای، درصد اشکوب میانی، پوشش بوته ای کوتاهو بلند و تعداد درختان ۲۰-۱۰ متر همبستگی مثبت نشان دادند.
این متغ یرها شاخص تیمار برداشت نواری بود . سه رسـته دیگـردر تمام فصول با محور دوم نمودار CCA همبستگی مثبت نشان دادند. متغیرهای مح یط ز یـستی کـه دارای ب یـشترین همبـستگی مثبت با این محور بود شامل درختان با ارتفاع بـیش از ۲۰ متـر ، درختان با قطر برابر سینه ب یش از ۲۰ متر ، درصد پوشـش علفـی، کنده و شاخه، درصد اشکوب بالایی، مساحت پا یهای درختـان، حجم چوب ، تعداد خشکه دار، تعداد درختان مرده افتاده و تعداددرختان راش بود. این متغیرها در درجه اول شاخص مناطق بکرو با درصد کمتر در تیمار تک گزینی و حفره ای دیده شد.

بحث و نتیجه گیری
هدف اصل ی در این مطالعه تعیین اثرات برداشـت از جنگـل بـرساختار جامعه پرندگان جنگلی و نیـ ز تع یـی ن م یـزان همبـستگی پرنـدگان بـا متغیارهـ ی محـیط زیـستی در تیامارهـ ی متفـاوت برداشت بود . طبق نتا یج حاصل ازاین مطالعه (جدول ۲)، مناطقبا برداشت نواری، بیشترین تغ ییر را در متغیرهای ز یستگاهی بعد از برداشت چوب داشتهاند. بر ا ین اساس، ایـ ن منـاطق معمـولاگونههایی را که نسبت به تعدیل و تغییرات ز یستگاهی حـساسنیستند را در درون خود نگه می دارند( ۱۶ و ۱۸). در مناطق بابرداشت حفرهای پس ازبرداشت، تعداد زیادی حفـره مـصنوعی (GAP) در منطقه ایجاد م ی شود که باعث ورود نـور بـه کـفجنگل و افزایش تـراکم پوشـش بوتـهای و علفـی در حفـرههـامی گردد(۲۸). در مناطق تحت برداشت تـکگزی نـی ن یـز تعـدادزیادی حفره در اندازههای کوچک ، ا یجاد م یشـود . وجـود ایـ ن حفرههای کوچک در میان پوشش گیاهی انبوه، اجازه ورود نـوربه لا یههای زیرین جنگل را م یدهد که این امـر باعـث افـزایش رشد پوشش گیاهان تحتانی خصوصا پوشـش بوتـهای کوتـاه وبلند در منطقه میشود (۱۴ و ۱۶). ایـ ن منـاطق از نظـر ظـاهری شباهت ز یادی با مناطق بکر دارند. تیمار شاهد شامل مناطق بکرو دست نخورده جنگلی بود که درطبقه ارتفاعی نـسبتﹰا بـالاتری نسبت به سه تیمار د یگر قرار داشت و در اکثر نقاط دارای تیـ پ جنگلی با گونه غالب درختان راش بـود. منـاطق جنگلـی بکـر،اغلب جنگل های بالغ و قدیمی هستند که دارای م یانگین حجـمچوب بالا، میانگین مساحت پایهای درختان بـالا، تـاج پوشـشمتراکم، اشکوب بـالایی غنـی، اشـکوب پـایینی فق یـر، پوشـشبوته ای بس یار کم تراکم و دارای تعداد زیادی درخ ت خـشکهدار (درختان مرده افتـاده و سـرپا) هـستند (۱۹). بـر اسـاس نتـایج حاصله فراوان ی اکثر پرندگان در مناطق برداشت نواری نسبت به۳ منطقه دیگر بهشدت کاهش یافتـه بـود (جـدول ۳ ). بـر ایـ ن اساس گونه هایی که بیشتر وابـسته بـه اشـکوب هـای م یـانی وتحتانی جنگل ی و پوشش بوتهای هستند، در این مناطق می توانند فراوانی خود را حفـظ کننـد نمـودار ۱، (۲۵). اکثـر گونـه هـای موج ود در رس ته ج ستجوگر از س طح زم ین دارای فراوان ی بیشتری در این تیمار نسبت به سـه منطقـه دیگـر بودنـد ماننـدقرقاول، غراب ، ج یجاق و قمری درا ین م یان گونه قرقاول به طور انحصاری در مناطق با تیمار نوار ی مشاهده شد (شکل های ۲، ۳ و ۴). پورته و همکاران (۲۶) عنوان کردند که قرقاولها معمـولامناطق بوته ای و کمدرخت را به عنوان ز یستگاه انتخاب م یکننـد .
منصوری (۸) نیز بیان کرد قرقاول معمولا بوتهزارهای تمشک رابه عنوان ز یستگاه ترج یح داده و در زیـ ر بوتـههـا آشـیانه سـازی می کند. رسته جستجوگر از شاخ و برگ بر اساس نتایج حاصـلاز نمودار ۱ در هـر ۴ منطقـه دارا ی فراوانـ ی نـسبتﹰا بـالا و اکثـرگونههای ایـ ن رسـته از جملـه انـواع چـرخ ریـ سک هـا جـزوگونههای فـراوان در منطقـه بودنـد کـه ایـ ن امـر نـشان دهنـدهغیر تخصصی بودن این گونهها در استفاده از زیـ ستگاه و قـدرتانعطافپذیری آنها نسبت به تغ ییر شرایط زیستگاهی است (۲۱). فراوانی ا ین گونهها در تیمار حفرهای کم ی بیشتر از بقیه تیمارها بود که این امر م ی تواند به دلیل تـراکم بـالاتر پوشـش بوتـه ای و درختچه ای، پوشش گیاهی کف زمین و شدت نور باشد. حضور
۴۹
موثر این متغ یرها در تیمار حفرهای عامل مهمی در تسهیل تول ید مثل حشرات است (۹) و تراکم بیشتر ایـ ن گـروه تغذیـ ه ای دراین مناطق ، م ی تواند به دلیل وفـور منـابع غـذایی(حـشرات ) در فضاهای باز مناطق حفرهای با شد. رسـته مگـس گیرهـا در تمـامتیمارها، فراوان ی پا یینی داشتند . این گونهها در جنگلهای سـایه دار به سربرده وابسته بـه درختـان و بوتـه هـای بلنـد هـستند وبه ندرت رو ی زمـین د یـ ده م یـشوند(۸). گونـه هـای ایـ ن رسـتهوابستگی چندان ی به خشکه دارها و درختان تنومنـد ندارنـد(۹). از این رو فراوانی آنها در مناطق بکر تفاوت چندانی با تیمارهای حفرهای و تک گزینی نداشت . اما در تیمار نوار ی ایـ ن گونـههـا تقریبﹰا حذف شـده بودنـد (نمـودار ۱). رسـته جـست جـوگر ازپوسته درختان شامل گونههای حفره زی اول یه (انواع دارکوب ها) و حفره زی ثانو یه (کمرکولی ها و دارخزک) با فراوان ی ز یـ اد درمناطق بکر و بعـداز آن در تیمـار تـک گزی نـی مـشاهده شـدند.
گونه های دارکوب در اکوسیستمهای جنگل ی معمـولا بـه عنـوانگونههای شـاخص و آسـیب پـذیر مطـرح هـستند و بـه عنـوانشاخصی از شرایط ز یستی در جنگل نیـ ز محـسوب مـیشـوند ، چون برا ی انتخاب زیستگاه وابسته به درختان خشکه دار هستندو درختان خشکه دار نیز شاخص منـاطق بکـر و دسـت نخـوردهجنگلی اند (۱۷). علاوه بر این، دارکـوبهـا شـاخص خـوبی ازتنوع کل جامعه پرندگان جنگلی هستند و مشخص شـده اسـتکه غنا ی گونه ای دارکوب ها همبستگی مثبت ی با فراوانی و تنـوعکل جامعه پرندگان جنگلـی در مقیـ اس محلـی و مق یـاس هـای بزرگتر دارد (۳۲). بر اسـاس مطالعـات کری مـی (۶) دارکـوبسیاه به عنوان گونه ای تخصص ی، تنهـا جنگـل هـای بکـر را بـهعنوان ز یستگاه انتخاب میکنـد . تمـام دارکـوبسـانان بـه طـور
منابع مورد استفاده
انحــصاری وابــسته بــه درختــان خــشکهدار هــستند، چــونخشکه دارهـا منبـع تغذ یـهای بـسیار مطلـوبی بـرای گونـه هـای دارکوب محسوب میشوند. انتظار م یرود کـه مهـم تـرین دل یـ ل حضور ب یشتر دارکوبها در تیمار شاهد نیز تراکم بیشتر درختانخشکهدار است که به دلیل عدم بهرهبرداری در ایـ ن ت یمـار، بـهصورت دستنخورده باق ی ماندهاند.
شیوه برداشتهای سنتی، ا غلب باعث سادهسازی سـاختار وترکیب ز یستگاه در درون جایگاههای مد یریتی م یشود. برداشت نواری که از شیوههای برداشت سنتی محسوب میشود، اگرچـهبا تغ ییر شرا یط ز یـستگاهی و افـزایش پوشـش بوتـهای، باعـثافزایش موقت ی تعدادی از گونههای وابسته به حاشیه و وابسته بهفضاهای باز با پوشش بوتهای میشود، از طرف دیگر، نیاز هـای اساسی برا ی بسیاری از گونههای حساس و آس یبپذیر نسبت به تغییرات ز یـستگاهی را از بـین مـیبـرد (۱۵). وجـود