که بخش مهمی از شهر را تشکیل می دهند،نفوذ ناپذیر است .به همین دلیل با توسعه شهرها احتمال ایجاد سیل های کوچک تا چندین برابر افزایش می یابد. افزایش سطوح با نفوذ پذیری کم و یا غیر قابل نفوذ باعث کاهش نفوذ آب حاصل از بارش ، افزایش رواناب، دبی های بزرگتر، تغذیه کمتر آب های زیرزمینی و افزایش تغییر پذیری ها می شود. شهرسازی خطر سیلاب را به علت افزایش اوج و حجم دبی بیشتر کرده و زمان رسیدن دبی به اوج را نیز کاهش می دهد در نتیجه دست اندازی در محیط ها، شرایط رویداد سیلاب فراهم می شود که افزایش آسیب پذیری جوامع را در برابر سیلاب ها در پی دارد (قهرودی، ثروتی، 1398 ،8)
4-تضعیف پوشش گیاهی :با توجه به این که پوشش گیاهی همچون اسفنجی آب باران جذب کرده واز جاری شدن آن تا حدّزیادی جلوگیری می کند،در اثر قطع جنگل ها و تضعیف پوشش گیاهی مراتع توسط انسان ،جریان بیشینه رودخانه ها تا چهار برابر ومقدار مواد معلّق آنها تا صد برابر افزایش می یابد. .( امیدوار، 1390، ص 187)
2-4عوامل مؤثر بر قدرت تخریب سیل
گرچه در تعریف سیل گفته شد که یک جریان شدید واستثنایی است ولی باید گفت هر جریان استثنایی به سیل مخرب تبدیل نخواهد شد،بلکه عوامل مختلفی بایستی در طبیعت مورد دستکاری قرار گیرندتا درپی یک بارندگی شدید وایجاد یک جریان استثنایی تخریب ،خسارت وتلفات به همراه داشته باشد .متأسفانه بایستی گفت افزایش وقوع وتکرار سیل رابطه مستقیمی با پیشرفت تکنولوژی و اقدامات غیر منطقی در تصّرف اراضی دارد،که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: به طورکلی این عوامل را می توان به دو دسته عوامل اقلیمی و عوامل حوضه ای تقسیم نمود که هر یک به سهم خود تأثیر بسزایی در تشکیل سیلاب دارد.
الف-عوامل اقلیمی :
منشأ بسیاری از سیلاب های عظیم باران هایی است که به صورت رگبارهای با شدت زیاد،تداوم نسبتاً طولانی ،تکرارهای متوالی ویا در سطح وسیعی از حوضه رخ می دهند.
1- رگبارهای کوتاه مدت ولی با شدت زیاد که به صورت موضعی بر سطح حوضه های کوچک به ویژه در نواحی شیبدار وکوهستانی می بارد در بسیاری از مواقع سبب طغیان های خیلی تند وسریع می شود که می تواند خسارات فراوانی را در پایین دست حوضه به وجود آورد .
2- توزیع زمانی و مکانی بارش نقش بسیار مهمی در ایجاد سیلاب دارد به طور مثال اگر در زمان بارش ، حوضه از نظر رطوبت خاک اشباع ویا در حد اشباع باشد میزان بارش مازاد به شدّت افزایش می یابد و سیل به وجود می آید.ویا اگر بارش در نزدیکی خروجی حوضه اتّفاق افتد امکان تشکیل سیلاب خیلی بیشتر از مواقعی است که در نقطه ای دورتر از آن اتّفاق افتد.
3-ذوب سریع برف در اثر افزایش ناگهانی دما به ویژه اگر همراه با وقوع بارش باشد منجر به ایجاد سیلاب می شود این سیلاب ها در مناطقی که دارای رژیم بارندگی از نوع برفی – بارانی باشند اتّفاق می افتد و معمولاً سیلاب های بزرگی ایجاد می کنند .( امیدوار، 1390، ص 189)
ب-عوامل حوضه ای :
حوضه های آبریز به عنوان خاستگاه و منشأ اصلی سیلاب ها باید مورد شناسایی قرار بگیرند و نقش خصوصیات فیزیوگرافی وتغییر وتحولاتی که به مرور زمان ویا با توجه به برنامه های بهره بر داری اراضی ، توسعه و گسترش سایر فعالیتها در سطح حوضه به وقوع می پیوندند ،در کم وکیف سیلاب ها پیشاپیش مورد ارزیابی قرار گیرد .برخی از این عوامل مهم به شرح زیر است. .( امیدوار، 1390، ص 190)
1- اندازه حوضه :وسعت حوضه در مورد جریان سیل و توزیع آن در طول سال نقش مهمی ایفا می کند هرچه حوضه بزرگتر باشد میزان نزولات آسمانی بیشتر دریافت می کند ولی معمولاً دبی اوج حوضه های بزرگتر به طور نسبی از حوضه های کوچکتر کمتر است به عبارتی دبی سیل در واحد سطح حوضه های کوچکتر ، بزرگتر است .
2-شکل حوضه :اساساً بر جریان سیل تأثیر دارد .به طوری که هرچه شکل حوضه کشیده تر و طویل تر باشد اوج سیل کوچکتری دارد حوضه های گرد بازمان تمرکز کوتاه نسبت به حوضه های هم سطح اما کشیده دبی اوج بزرگتری دارند . زیرا به هنگام وقوع یک رگبار قطرات بارش اضافی زمان کمتری را برای رسیدن به خروجی حوضه صرف می کنند .
3- سرعت جریان در حوضه های با شیب تند نسبت به حوضه های با شیب ملایم سریع تر است . زیرا هر چه شیب بیشتر باشد سرعت آب بیشتر شده و سریعتر به انتهای حوضه رسیده و تجمع می یابد ودر نتیجه دبی اوج تیز تر می شود .
4- شبکه زهکشی حوضه : شبکه زهکشی حوضه نقش عمده ای در وقوع سیلاب دارد جریان در آبراهه ها سریعتر از جریان سطحی یا رو زمینی است ولذا هرچه قدر تراکم زهکشی زیادتر باشد سرعت تجمع رواناب سریعتر شده و منحنی صعود هیدروگراف (آب نمود) دارای شیب تندتری می گردد .
5- شیب آبراهه اصلی : با افزایش شیب آبراهه سرعت حرکت آب بیشتر ودر نتیجه نسبت زیادتری از آب ورودی آن از حوضه تخلیه می شود . رودخانه های پر شیب،در مقایسه با انواع کم شیب، از آبدهی کمتر برخوردارند ولی برعکس اوج بالاتری دارند.
6- وضعیت زمین شناسی وخاک شناسی حوضه : ویژگی های سنگ شناسی و خاک شناسی در میزا ن نفوذ پذیری آب و ایجاد رواناب مستقیم و در نتیجه سیل خیزی حوضه تأثیر بسزایی دارند.
7- پوشش گیاهی : وجود پوشش گیاهی در سطح حوضه به دلیل اثراتی که در اجزای سیکل هیدرولوژی در مقیاس حوضه دارد،از عوامل کاهش دهنده سیل خیزی یک حوضه است به عقیده بسیاری از متخصصین آبخیزداری، حفاظت خاک، جنگل و مرتع، در اراضی جنگلی سیلاب کمتر تولید می شود ویا اصلاًرخ نمی دهد. می توان گفت روندیابی سیل در حوضه های آبریز دارای پوشش گیاهی بیشتر در پارامتر های ضریب زبری ونفوذ نقش خود را نمایان می سازد.
8- کاربری اراضی :کاربری اراضی روی جریان رودخانه ووقوع سیلاب به روش های مختلفی تأثیر می گذارد مثلاً از بین پوشش گیاهی ویا تغییر در نوع ونحوه کشت وکار گیاهانی که تلفات برگ آبی زیادی ندارند سبب افزایش حجم جریان و فزونی دبی سیلاب می شود .هرگونه عملیاتی در حوضه که سبب کاهش ذخیره رطوبت خاک یا کاهش نفوذ پذیری گردد موجب افزایش دبی سیلابی می شود. چرای بیش از حد دام سبب فشردگی خاک واز بین بردن پوشش گیاهی می گردد واز سوی دیگر احداث مخازن تأخیری وتعدیلی موجب کاهش دبی سیلابی می شود .
9- شیب حوضه: شیب حوضه آبریز اثری محسوس و قابل توجه در جریان سطحی آن دارد تاثیر شیب روی مقدار رواناب ، ناشی از اثر آن با عمق و نگهداری آب و خاک و همچنین فرصت نفوذ آب در آن و بالاخره میزان نفوذ آب در خاک است. چنانچه مقدار شیب افزایش یابد نقش عوامل افزاینده نفوذ کاهش یافته و میزان رواناب افزایش می یابد . هرچه شیب بیشتر باشد سرعت آب بیشتر شده و سریعتر به انتهای حوضه رسیده و تجمع می یابد و در نتیجه دبی اوج تیزتر می شود.
2-5- عوامل مؤثربر بروز یا تشدید سیلاب در رودخانه
1-شیب رودخانه : شیب رودخانه به دلیل فراهم بودن شرایط فرسایش ،انتقال مواد ورسوب گذاری اثر قابل توجهی در وقوع سیلاب دارد توپوگرافی ، شیب رودخانه ومقدار بارندگی سه مشخصه مهم در ایجاد سیلاب معرفی شده اند.
2- ابعاد هندسی رودخانه :از ویژگیهای مهمّ دیگری است که نقش تعیین کننده ای در وقوع سیلاب دارد .دو تیپ کلی رودخانه یکی رودخانه با بستر سنگی ودیگری رودخانه بابستر آبرفتی را می توان تشخیص داد.رودخانه با بستر سنگی عمولاًعمیق وباریک بوده ودر مواقع سیلابی جریانی با عمق و سرعت زیاد دارند وقادرند در بستر های سنگی موجبات فرسایش کناری وکف را فراهم نموده وباعث مواد درشت دانه به سمت پایین دست شوند. به دلیل رسوب گذاری در بازه های پایینی وسیلاب دشت ها،تغییرات قابل توجهی در مورفولوژی رودخانه و سطح تراز آنها به وجود می آید که منجر به طغیان جریان از بستر و ایجاد سیل می شود. در رودخانه های با بستر سنگی چنانچه دبی جریان زیاد شود، عمق و سرعت نیز افزایش می یابدودر نتیجه نرخ انتقال بار کف فزونی می گیرد . این عمل تحت تأثیر جریان متلاطم است که سبب تخریب بستر و ایجاد بی نظمی هایی در بستر و کف می شود. به دلیل همین جریان متلاطم ، جریان سیلابی در این گونه رودخانه ها قادر به حمل انتقال مواد درشت تر به صورت معلق ویا جهشی تا مسافت زیاد است . حجم زیاد بار کف که در مواقع سیلاب های عظیم به پایین دست و سیلاب دشت ها منتقل می شود به صورت جزایر رسوبی در بستر های باز آبرفتی بر جای می ماند که در جریان های بعدی سبب طغیان رودخانه وگسترش سیلاب در منطقه می شود.
3- تغییر وضعیّت هیدرولیکی رودخانه : تغییر وضعیّت هیدرولیکی رودخانه از مواردی است که می تواند منجر به ایجاد سیل شود. زیرا ظرفیت انتقال جریان در یک رودخانه که متأثر از ویژگیهای مورفولوژیکی وهیدرولیکی است می بایست برای انتقال سیلاب های احتمالی در یک حدّبهینه باقی بماند. هرگونه بی توجهی به اصول هیدرولیکی که منجر به کاهش ظرفیت انتقال جریان رودخانه شود می تواند موجب بروز سیلاب ویا تشدید آن گردد. طراحی نامناسب نوع پل ها و آبگذر ها و سایر سازه های هیدرولیکی از جمله این موارد هستند . برداشت غیر اصولی مصالح رودخانه ای و اصولاًهر گونه دخل تصرف در بستر رودخانه موجبات تغییر مورفولوژی رودخانه ای را به همراه دارد که موجب انحراف در مسیر جریان طبیعی می گردد وباعث گسترش سیلاب می شوند.تجاوز به حریم رودخانه به هر شکل بروز یا تشدید سیلاب را به همراه دارد .افزون بر عدم رعایت حریم رودخانه ها وسیل ها، نوع کاربری اراضی حاشیه رودخانه که حتی خارج از محدوده حریم قانونی هستند در تشدید سیل مؤثرند.
2-6- بخار آب در اتمسفر(رطوبت،تراکم وبارندگی )
هوادارای بخار آب است،ولی میزان آن با اینکه باتوجه به زمان ومکان تغییر می کندولی در هیچ زمانی از 4 درصد اتمسفر تجاوز نمی کند با وجود این ،همین میزان اندک از نظر اقلیم وشرای