رده عصاره پلاکتی مشتق از خون‌بند ناف می‌تواند نقش بسزایی در افزایش ترمیم زخم‌ها داشته باشد.
فصل اول
کلیات
1-1 تعریف زخم و انواع آن
ایجاد هرگونه شکاف و از بین رفتن پیوستگی بافت‌های بدن چه در داخل و چه در سطح خارجی بدن را زخم می‌نامند. به‌عبارت ‌دیگر هرگونه صدمه به نسج نرم را زخم گویند. نسج نرم در بدن شامل: پوست، عضلات عروق خونی و اعصاب است.(?) پوست از ? لایه اپیدرم،درم وزیر پوست تشکیل‌شده اسـت. مـاتریکس خـارج سـلولی2 بزرگ‌ترین جـزء تشکیل‌دهند? پوست طبیعی است که ژل‌مانند است و به‌وسیله‌ی سلول‌های پوست تولید می‌شود. حفظ ساختار طبیعی پوست به‌خصوص پوست صورت ، بسیار مهم است. چراکه ظاهر و جلوه مناسب ارزش بـالایی در روابط اجتماعی فرد دارد .(?) پوست اولین و مهم‌ترین سد دفاعی بدن است. بنابراین لازم است هرگونه صدمه‌ای که به این ارگان می‌رسد در کوتاه‌ترین زمان ممکن برطرف شود. فرایند ترمیم زخم یکی از عملکردهای طبیعی بدن است، اما در شرایطی مانند برخی بیماری‌ها، جراحی‌ها و صدمات وسیع ناشی از سوختگی‌ها و تصادفات، بدن به‌راحتی قادر به ترمیم زخم نیست. که این موضوع به‌عنوان یک مشکل شناخته‌شده در پزشکی مدرن امروز به شمار می‌آید.(?)
?-? سوختگی
سوختگی یکی از انواع زخم‌ها است که همه‌روزه به اشکال مختلف انسان‌ها را تهدید می‌کند و بیش از ?? درصد سوختگی‌ها در کشورهای درحال‌توسعه و توسعه‌ نیافته اتفاق می‌افتد. ششمین علت مرگ در کشور ما محسوب می‌شود.(?)
?-? زخم بستر
زخم بستر یکی از عوارض بستری شدن در بیمارستان‌ها است. سالانه ??????? نفر در مراکز درمانی ایالات‌متحده دچار زخم بستر می‌شوند. میزان بروز این عارضه در بیماران بستری‌شده در بیمارستان‌ها معمولاً ?? درصد است. افزایش عوامل خطرزا و بی‌حرکتی در بیماران بخش مراقبت‌های ویژه باعث افزایش احتمال تشکیل زخم بستر می‌گردد. به‌طوری‌که در آمریکا ?? درصد از بیماران بستری در بخش مراقبت‌های ویژه دچار زخم بستر می‌شوند. در کشور ایران برآورد شده است ? درصد بیماران بستری‌شده در بیمارستان‌ها و ?? درصد مددجویان نقاهتگاه‌ها مبتلابه زخم بستر هستند. در مواردی از زخم‌ها از قبیل زخم بستر، سوختگی و جراحت‌ها استفاده از روش‌های پیشرفته امکان بررسی، مطالعه و درمان ترمیم بافت را فراهم نموده است. (?)
?-? ترمیم زخم
فرآیند ترمیم زخم از یکسری وقایع پیچیده سلولی و مولکولی تشکیل‌شده است که این فرایندها نیاز به مشارکت هماهنگ از انواع سلول‌های مختلف ازجمله کراتینوسایت3، فیبروبلاست، پلاکت، اندوتلیالها و سلول‌های التهابی می‌باشند.(?)
یکسری مولکول‌های واسطه‌گر محلول و همچنین پروتئازها و پروتئین‌های چسبنده باعث مهاجرت سلول‌ها به ناحیه زخم می‌شوند.(?)
تشکیل بافت جدید از مهاجرت سلول‌های کراتینوسایت به ناحیه اپیدرم صدمه‌دیده شده شروع می‌شود و به دنبال آن با تکثیر سلول‌های فیبروبلاست به لبه‌های زخم ادامه میابد. این فرایند
Re Epithelisation نام دارد که خود باعث ایجاد یک پوشش سریع برای زخم محسوب می‌شود به ‌موازات تعمیر اپیدرم ترمیم درم آسیب‌دیده نیز با مهاجرت و تکثیر سلول‌های فیبروبلاست که تولید مقدار زیادی ماتریکس4 خارج سلولی می‌کنند شروع می‌شود.(?) فرایند ترمیم زخم در واقع شامل مجموعهایی از تعاملات میان سلول‌های اپیدرمی و سلول‌های درم پوست، ماتریکس خارج سلولی و پروتئین‌های پلاسما است. این فرایند پویا به سه فاز تقسیم می‌شود: التهاب- شکلگیری بافت-بلوغ و بازسازی بافت. این مراحل با همدیگر تداخل دارند.(?)
?-? التهاب
در چند دقیقه پس از آسیب‌دیدگی، پلاکت‌ها در محل جراحت جمع شده و یک لخته فیبرینی ایجاد می‌کنند که باعث کاهش خونریزی می‌شود. سرعت بهبود زخم به سطح جریان خون از پلاکت‌ها و فیبرین و هورمون‌ها بستگی دارد. همچنین پلاکت‌ها علاوه بر ایجاد لخته فیبرینی باعث تسهیل تشکیل هموستئاز نیز می‌شوند.(??) در مرحله التهاب یکسری از گلبول‌های سفید خون با عمل فاگوسیتوز خودشان باکتری‌ها ولاشه‌های سلولی ناحیه زخم را پاک‌سازی می‌کنند.(??) فاکتورهای رشد آزادشده از سلول‌ها به ناحیه زخم باعث مهاجرت و تقسیم سلولی در این مرحله می‌شوند.(??)
در این مرحله پلاکت‌ها همچنین چندین واسطه‌گر برای ترمیم زخم ازجمله مشتقات پلاکتی و فاکتورهای رشد را ترشح می‌کنند که ماکروفاژها و فیبروبلاست‌ها را جذب و فعال می‌کنند.(??)
مونوسیت‌ها نیز به محل زخم نفوذ پیدا کرده‌اند و تبدیل به ماکروفاژ می‌شوند. با رهاسازی فاکتورهای رشد مشتق از پلاکت5 و فاکتورهای رشد اندوتلیال عروقی6 باعث تشکیل بافت گرانوله می‌شوند. ماکروفاژ با اتصال به پروتئین‌های ماتریکس خارج سلولی به‌وسیله رسپتورهای اینتگرینی7 باعث تحریک فعالیت فاگوسیتوزی خودشان می‌شوند.(??)
مونوسیت‌ها وماکروفاژها در این مرحله باعث بیان یکسری سایتوکاین‌های مهم نظیر
TGF a-TGFb: اینترلوکین18 و فاکتور رشد شبه انسولین می‌شوند. مونوسیت‌ها و ماکروفاژها عوامل مشتق شده از آن‌ها به‌طورقطع برای شروع و انتشار تشکیل بافت جدید ضروری هستند.(??) بنابراین ماکروفاژها نقش مهمی در انتقال فاز بین مراحل التهاب و تعمیر بافت دارند. (??)

شکل 1- 1: مرحله التهاب در فرایند ترمیم زخم (??)
?-? شکل‌گیری بافت
اپیتلیوم9سازی در عرض چند ساعت پس از ایجاد آسیب به پوست ایجاد می‌شود که در منطقه اپیدرم پوست رخ می‌دهد و به‌موجب آن سلول‌های اپی تلیالی تکثیر پیداکرده و به‌صورت خزیدن یا اصطلاحاً (سینه‌مال رفتن) به بالای منطقه زخم مهاجرت می‌کنند و پوششی برای بافت جدید می‌سازند. فاکتورهای خون به منطقه زخم آزاد می‌شوند و مهاجرت و تکثیر سلولی را در این مرحله بیشتر می‌کنند. این مرحله شامل رگ زایی، رسوب کلاژن، تشکیل بافت گرانولاسیون، اپیتلاسیون و انقباض منطقه زخم است.(??) یکی از مهم‌ترین فرایند این مرحله مهاجرت سلولی است که با انحلال دسموزوم‌های درون‌سلولی ارتباط فیزیکی سلولی بیشتر شده و همچنین تشکیل رشته‌های محیطی اکتین سیتوپلاسمی مهاجرت سلولی را تسهیل می‌کند.(??) در ? تا ? روز پس از آسیب‌دیدگی سلول‌های اپیدرمی در حاشیه زخم به‌طور فعال به مهاجرت و تکثیر سلولی می‌پردازند.(??), (??)
شکل1- 2: مرحله شکل گیری بافت در فرایند ترمیم زخم (14)
?-? بلوغ و بازسازی بافت
مرحله بلوغ بازسازی بافت زمانی که سطح تولید و تخریب کلاژن یکسان شود شروع می‌شود.(??) در طی مرحله بلوغ کلاژن تیپ ? در تکثیر سلولی با کلاژن تیپ ? جایگزین می‌شود.رشته کلاژن در ابتدا به‌صورت نامرتب در کنار هم قرار می‌گیرند با پیشرفت مرحله بازسازی در امتداد هم خطوط مرتبی را تشکیل می‌دهند.(??) شروع این مرحله و گستردگی‌اش به وسعت اندازه منطقه زخم بستگی دارد.(??)
?-? روش‌های درمانی برای تسریع و بهبود فرایند ترمیم زخم
در ضایعات پوستی معمولاً بدن خود به‌سرعت شروع به التیام زخم می‌کند. اما برخی از زخم‌ها به‌طور کامل ترمیم نمی‌یابند. و یا ازلحاظ زیبایی و عملکرد به‌خوبی بهبود پیدا نمی‌کنند. این زخم‌ها به‌عنوان چالش قابل‌توجهی در خدمات بهداشت عمومی و همچنین به‌عنوان درمان‌هایی که معمولاً قابل‌درمان نیستند و باعث مختل کردن کیفیت زندگی بیمار می‌شوند به شمار می‌آیند. (?)
از این ‌رو نسل جدید درمان با ارائه شتاب در درمان و کاهش عوارض مرتبط با زخم است. به‌طور مثال مطالعات بالینی نشان داده است که زخم‌های مزمن به علت در دسترس نداشتن عوامل رشد و به راه انداختن آبشارهای درون ‌سلولی قادر به ترمیم نیستند. بنابراین استفاده از این عوامل رشد به ترمیم سریع بافت کمک می‌کند. مطالعات انجام‌شده در بازگرداندن یکپارچگی بافت تأکید کرده‌اند که پلاکت‌ها در روند ترمیم زخم نقش بسزایی دارند. پانسمان موضعی با مشتقات پلاکتی با موفقیت مورد استفاده قرار گرفته است، و به‌عنوان یک روش درمانی برای سرعت بخشیدن به بازسازی بافت به شمار می‌رود.(??, ??)
?-? پلاکت10 و نقش آن درروند ترمیمی زخم
اثرات سودمند پلاکت و مشتقات پلاکتی به علت محتوای بالایی از فاکتورهای رشد و سیتوکین11‌هایی است که توسط پلاکت‌های فعال‌شده در انعقاد خون آزاد می‌شوند. پلاکت‌ها اجسام کوچک کروی دانه‌داری با قطر ?-? میکرون می‌باشند. که دیواره آن‌ها چسبنده بوده و به‌سادگی به پلاکت‌های دیگر و اجسام خارجی می‌چسبد. غشای پلاکت‌ها شکننده بوده و در تماس با ذرات خارجی و یا ضربه متلاشی می‌گردد. عمر پلاکت‌ها ?-?? روز و تعداد آن‌ها در هر میلی‌متر مکعب ??????-??????? است.
?-?? ساختمان و عملکرد پلاکت‌ها
پلاکت‌ها در موارد زیر مداخله می‌کنند:
?) در بریدگی‌ها با آزاد کردن سروتونین باعث تنگی رگ می‌گردند.
?) با آزاد کردن عوامل انعقادی موجب پیشبرد انعقاد می‌گردند از این‌ رو ترومبوسیت نیز نامیده می‌شوند.
?) موجب انقباض لخته می‌گردند.
?) به عوامل خارجی چسبیده و آن‌ها را فاگوسیتوز می‌کنند.
?) نقش دیگر پلاکت‌ها حفاظت از سلامت و یکنواختی ساختمان دیواره عروق است.
?) پلاکت‌ها به‌عنوان عوامل پرورش‌دهنده سلول‌های اندوتلیال دیواره عروق دارای نقش هستند.
بدین‌صورت که با چسبیدن یک پلاکت به سلول اندوتلیال مقدار سیتوپلاسم موجود بین این دو کاهش‌یافته و حتی ممکن است یک پلاکت جزئی از سلول اندوتلیال گردد. وجود این حالت همراه با آزاد شدن عامل رشد اندوتلیال به‌وسیله پلاکت دارای یک اثر پرورش‌دهنده یا تغذیه‌ای برای سلول اندوتلیال است.
با آزاد شدن فاکتور رشد مشتق پلاکتی که یک عامل ایجاد میتوز است، کیفیت دیواره عروق بهبود می‌یابد. در غیاب پلاکت‌ها تعداد زیادی گلبول قرمز به داخل دیواره رگ‌ها مهاجرت کرده، به مسیرهای لنفاوی راه می‌یابند. در دیواره عروق خونی سالم تغذیه سلول‌های اندوتلیال رگ‌های خونی بر عهده پلاکت‌ها است حضور حداقل ?? درصد