ه معنـیداری دیـده نـشد،مطالعات هوگ و همکاران (٢٧) روی کاج مطابق نتـایج ا یـن تحقیق بود. اما ریچارد(۴۱) با بررسی که رو ی گونهQuercus rubra انجام داد نتیجه گرفت هر قدر که میـ زان خـشک یدگی افزایش می یابد سرعت و درصد جوانهزنی کاهش می یابد کـهدر ا ین مطالعه اگرچه نتایج همبستگی و آنـالیز وار یـانس ا یـ ن معنی داری رانشان نداد اما درختان با خـشکیدگی بـالا از نظـرمقایسه میانگین دارای درصـد و سـرعت جوانـه زنـی کمتـری نسبت به درختان سالم و با خشکیدگی کمتر بودند. بنابراین به نظر م یرسد که اگر خشکیدگی درخت ادامه یابد میتواند بـردرصد و سرعت جوانهزنی هم تأثیر منف ی بگـذارد. هـمچنـین بین خشکیدگی و میانگین مدت زمان جوانـه زنـی بـر اسـاسنتایج آنالیز واریـ انس و هـم بـستگی رابطـه منفـی و معنـیدار مشاهده شد . در این خصوص نتایج بررسی کارلیک(۳۱) روی گونه سرو نقرهای مشابه نتیجه این تحق یق بود . زیرا زمان ی کـهبذر دچار خشکیدگی و کمبود رطوبت است، رطوبت موجوددر خاک را زودتر جذب کرده و مـدت زمـان جوانـه زنـی آنپایین میآید (۱۶). یکی دیگر از عـواملی کـه مـیتوانـد روی خصوصیات بذر تأثیر مهم ی داشته باشد، سن درختان است کـهدر این تحقیق با افزایش قطر، وزن هزار دانه نیز افـزا ی ش یافتـهبود، هرچند که این ارتباط قوی نبود . نتایج نجفـی و همکـاران(۱۰) نیز مطابق این نت یجه بود. همچنـین در ایـ ن تحق یـ ق قطـردرختان با خصوصیات جوانهزنی بذر ارتباط معنیداری نداشتکه این حاکی آن است که سن درختان رو ی جوانه زنی نهال های حاصل از آنها تأثیری نداشته است. اسپبهدی و همکاران (۲) نیز مشاهده نمودند که سن درختان بارانک روی جوانهزنی بـذر درخزانه تعیین کننده نیست.
جدول ۴. هم بستگی بین خصوصیات رویشگاه و درختان مادری با صفات جوانهزنی
ارتفاع درخت( متر) قطر (سانتی متر) خشکیدگی شیب (درصد) ارتفاع از سطح دریا (متر)
۰/۱۳ns ۰/۳۲** -۰/۱۵ns -۰/۳۹** ۰/۳۰** وزن (گرم)
۰/۰۳ns ۰/۲۲ns -۰/۰۰۵ns -۰/۱۸* ۰/۲۵** رطوبت (درصد)
۰/۲۰ns ۰/۱۰ns -۰/۰۵ns -۰/۵۳** ۰/۰۳ns سرعت جوانهزنی (روز)
۰/۲۴ns ۰/۲۰ns -۰/۲۱ns -۰/۷۲** ۰/۱۴ns جوانه زنی (درصد)
۰/۳۵* ۰/۱۶ns -۰/۲۷* -۰/۲۹** ۰/۱۲ns میانگین زمان جوانهزنی
۰/۱۸ ns ۰/۲۱ ns -۰/۲۰ ns -۰/۷۴** ۰/۱۴ns میانگین تعداد بذر در مخروط
*: اختلاف در سطح ۵ درصد (۵P< %) **: اختلاف در سطح ۱ درصد (۱ns (P< %: عدم معنی داری را نشان می دهد.

جدول ۵. هم بستگی بین صفات بذر و جوانهزنی با یکدیگر
میانگین تعداد بذر در مخروط میانگین زمان جوانه زنی جوانه زنی(درصد) سرعت جوانهزنی
(روز) رطوبت (درصد) وزن (گرم)
۱ وزن (گرم)
۱ ۰/۶۵** رطوبت (درصد)
۱ ۰/۵۸** ۰/۵۶** سرعت جوانهزنی (روز)
۱ ۰/۹۱** ۰/۵۱** ۰/۶۷** جوانه زنی (درصد)
۱ ۰/۳۵** ۰/۱۶ ns -۰/۲۱ns ۰/۳۶* میانگین زمان جوانهزنی
۱ ۰/۳۴* ۰/۹۶** ۰/۸۸** ۰/۴۷** ۰/۹۸** میانگین تعداد بذر در مخروط
*: اختلاف در سطح ۵ درصد (۵P< %) **: اختلاف در سطح ۱ درصد (۱ns (P< %: عدم معنی داری را نشان می دهد.
عوامل مؤثر بر بهبود جوانهزنی بذرها، شانس موفقیـ ت نهـال را از نظر کمی و کیفی و نیـ ز اسـتقرار بهتـر آنهـا در عرصـه هـای جنگلکاری افزا یش میدهد. نتایج همبستگی خصوصیات بذر بایکدیگر نشان دادند که سرعت و درصد جوانـه زنـی بـه میـ زان زیادی و نیز م یانگین زمان جوانهزنی تا حـدی تـابع وزن هـزاردانه م یباشد. اگرچه وزن هزار دانه در بذر تع یینکننـده قـدرتحیاتی بذر نیست، اما به میزان ز یادی بیانگر این است که تا چهحد گ یاه در زمان رسیدن دانه توانسته است مـواد غـذایی را بـهبهترین شکل ذخیره نما ید. اگر بذرها ی درشتتر بتوانند زودتـر
۷۱
جوانه بزنند این عامل یک برتر ی محسوب میشود. ایـ ن بـدانمعنی است که بذرها ی درشتتر توانستهاند مواد غذایی بیشتری از زم ین جذب کرده و به عمل کربنگ یـری زودتـر اقـدام کننـد(۱۱). نتایج بیانگر آن است که بذرهای بزرگ تر توانا یی بیشتری بـرای جوانـه زنـی دارنـد و از آنجـایی کـه رشـد اولیـه گیـاه، بهخـصوص در عرصـه هـای طب ی عـی، بـستگی بـه میـ زان مـواد ذخی ره ای در ب ذر دارد، ب ذرها ی س نگین بهت ر جوان ه زده و پایههای قو یتری تول ید م یکنند. این نکته در مورد اصـلاحنـژادگونههای جنگل ی بس یار حائز اهمیت خواهد بود. به عق یده دلوچ(۱۸) و پولوک و روس (۴۰)، هر چه ذخیـ ره غـذایی بـذر (وزن هزار دانه ) کمتر باشد، جوانهزدن بذرها با مشکل مواجه شـده ودر صورت رشد، نهـال هـای ضـعیفی بـهوجـود خواهنـد آورد. اهمیت ارتباط بین وزن هـزار دانـه و خـصوصیات جوانـه زنـی توسط محققین زیادی گزارش شده است (۱۲، ۱۴، ۱۷ و ۳۶).
رطوبت بذر نیز از عوامل تأثیرگذار روی جوانهزنی اسـت وبه عنوان یک عامـل محی طـی مهـم در کنتـرل جوانـه زنـی بـذرشناخته شده است که مقدار آن بستگی به تغییرات ف یزیولوژیکی و پاتولوژ یکی بذر دارد. نوسـانات رطوبـت بـذر مـضر بـوده ومیتواند خسارات ی را به بار آورد (۲۰). از آنجـایی کـه رطوبـتباعث افزایش سوخت و ساز و تنفس در گیاهان م یشـود (۴) و اگر گ یاهی از رطوبت کاف ی برخوردار نباشد، قادر به سـوخت وساز کاف ی نخواهد بود و قدرت کافی برا ی جوانهزنی را نخواهدداشت(۳۶). در این تحقیق ن یز با افزایش رطوبت بذر، درصـد وسرعت جوانهزنی بذرها افزا یش یافت. از آنجا یی که بذر زربین ارتودکس بوده (۲۳) و در مقابل کاهش رطوبت مقاوم است، امـابا وجود این مقاومت، داشتن مقدار کمی رطوبت در سنین اول یه رشد برا ی بقا ی بس یاری از گونههای جنگل ی مهم و حیاتی است (۱۶). زیرا داشتن رطوبت کافی باعث بـالا بـردن واکـنش هـای متابولیکی و هورمونی سلول میشود و تولید و فعالیت آنز یمهـاو در نتیجه سنتز پروتئین ا فزایش م ییابد و در نهایت روی رشدتأثیر م یگذارد. به طور کلی فرا یند جذب رطوبت باعث افزایش فعالیت هـای متـابولیکی درون بـذر و هیدراتـهشـدن بـذر و در
۷۲
نهایت افزا یش جوانهزنی بذر میشود (۳۴). در تمام ی گونههای گیاهی اگر پتانسیل جذب آب کاهش یابـد، جوانـه زنـی انجـامنشده و یا به تأخیر می افتد (۴۶).
در تحق یقی که طبری و رضاییپور(۹) روی گونـه بلنـدمازوانجام دادند مشاهده نمودند که با کاهش رطوبت موجود در بذرسرعت جوانهزنی و میانگین زمان جوانهزنی نیز کـاهش یافـت . اشتون و لارسون(۱۳) با بررسی رطوبت روی سرعت جوانه زنی بلوط و الوانینـژاد و همکـاران (۳) بـا بررسـی رو ی محتـوای رطوبتی بذر بلوط ایرانی به نتایج مـشابهی رسـیدند. هـمچنـین احمدلو و همکاران(۱) با بررسـی تـنش آبـی رو ی گونـه کـاجبروسیا به این نت یجه رسـیدند کـه بـا کـاهش رطوبـت سـرعتجوانهزنی کاهش یافته بود . بویداک و همکاران(۱۵) بـا بررسـی جوانه زنی روی گونه Pinus brutia نتیجه گرفتند که با افـزا یش رطوبت سرعت جوانهزنی افزا یش یافت، ز یرا رطوبـت سیـ ستم داخلی بذر را فعال نموده و باعث سرعت جوانهزنی مـیشـود . نتایج همچنین نشان داد که افزایش زمان جوانـه زنـی تـا حـدی تأثیر مثبت روی درصد جوانهزنی دارد. سـولا و همکـاران (۴۳) نیز گزارش نمود که با افزایش زمان جوانه زنی Pinus radiata، درصد جوانـه زنـی افـزا ی ش یافتـه اسـت. امـا نتـایج جـوزف وهمکاران(۲۶) برخلاف گزارش های د یگر نشان داد بـا افـزایش زمان، درصد جوانـه زنـی گونـه Cupressus atlantica کـاهشمی یابد که این ممکن است به دلیل تغییرات فیزیولوژیکی باشـدکه در بذر رخ می دهد و سبب میگردد تا نتایج متفاوت شود.
با توجه به نتایج این تحق یق عوامل اکولوژیکی که ب یـشترین تأثیر را روی جوانهزنی بذر گونـه زربـین داشـته اسـت، شـیب رویشگاه م یباشد. از طرف دیگر با توجه به پایین بودن درصـدجوانهزنی این گونه (حدود ۳۰ درصد ) بهتر است برای حفظ واحیای این گونه در منطقه مورد مطالعه بذرهای از درختانی کـهدر ش یبهای کـم قـرار دارنـد، جمـعآوری شـود . در ضـمن ازآنجاکه وزن هزار دانه بالا، نشاندهنده خصوص یات بهتر بنیه بذر
و قوه نامیه بوده است، جمعآوری بذرهای درشت و دار ای قـوهنامیه بالا برای جنگل کاری و نیز نگهـداری در بانـک ژن بـرای
این گونه در این منطقه توصیه م یشود. همچنـین بـا توجـه بـه منطقه م ی تواند تا حدی در انتخاب درختان بـا بـذر سـنگینتـراینکه یک رابطه ضعیفی بین وزن هزار دانه بذر با قطـر درخـت مؤثر باشد.
وجود داشت، بنابراین جمعآوری بذر از درختان قطورتر در این

منابع مورد استفاده
۱. احمدلو، ف .، م . طبری و ب. بهتری. ۱۳۹۰. اثر تنش آبی بر برخی صـفات فیزی ولـوژیکی بـذر کـاج حلـب و کـاج بروسـیا. مجلـهزیست شناسی ایران ۲۴(۵):۷۲۸- ۷۳۶.
۲. اسپهبدی، ک.، ح. میرزایی ندوشن، م. طبری، م . اکبری نیا و ی. دهقان شورک ی. ۱۳۸۳. بررسی اثـر سـن پا یـه هـای مـادری و سـالکاشت در رویاندن بذر بارانک. مجله جنگل و صنوبر ۱۱(۴): ۵۱۹- ۵۳۸.
۳. الوانینژاد، س .، م . طبری، م . تقوایی، ک. اسپهبدی و م. حمزهپور. ۱۳۸۷. بررسی اثر محتوای رطوبتی بذر بر جوانه زنـی و بنیـ ه بـذربلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.). مجله جنگل و صنوبر ۱۶(۴): ۵۷۴- ۵۸۲.
۴. پورطوسی. ن.، م. ح. راشد محصل و ا. ایزدی دربند . ۱۳۸۷. تعیین دماها ی کارد ینـال جوانـه زنـی بـذرهای خرفـه، سـلمه و علـفخرچنگ. مجله پژوهشهای زراع ی ایران ۶(۲): ۲۵۵-۲۶۱.
۵. جزیرهای، م. ح. ۱۳۸۱. جنگلکاری در .خشکبوم انتشارات دانشگاه تهران.
۶. حسینی. س. م. ۱۳۷۹. تعیین توان اکولوژیک رو یشگاههای