کوماتا یا فلس داران قرار دارند. خزندگانی هستند که دارای یک منفذ گیجگاهی در بالای قوس تشکیل شده توسط استخوانهای پشت چشمی و صدفی می باشند. کمربند سینهای و تیغهی بین چشمی همیشه وجود دارد. دارای بیش از 3200 گونه درجهان می باشندکه در 29 تا 30 خانواده طبقه بندی شدهاند (زینتی،1390 و 2001،.al .Zug et). سوسمارها از نظر اندازه و شکل بدن، متنوعترین گروه از خزندگان جدید هستند. دارای گسترش جهانی بوده و موفقترین خزندگان زنده را تشکیل میدهند. سوسمارهای جدید انشعابات سازشی وسیعی را نشان داده و شامل انواع خاکزی، درختزی، حفار و نیمه آبزی میباشند. در انواع حفار، اندامهای حرکتی یا تحلیل رفتهاند یا کاملاً محو شدهاند، گروهی دارای چشمهای تحلیل رفته و گوشهای مخفی یا پنهان هستند ولی با این وجود به تحرکات لمسی بسیار حساسند. برخی از سوسمارها ممکن است دارای چشمهای فعالی باشند ولی گوشها درآنها مخفی شده باشند (مانند Anniella) .چند گونه از آنها قادرند پرواز کنند (مانند Draco). اکثریت آنها گوشتخوار یا حشره خوار و تعدادی نیز گیاه خوارند (Young, 1981). سوسمار های تیپیک برخی طرحهای ابتدایی خزندگان را حفظ کردهاند که چنین فرم هایی به رینکوسفال ها نزدیک می باشند، اما برخی از آنها بخاطرتمایل به از دست دادن کمان گیجگاهی تحتانی و تکامل استخوان مربعی متحرک، متفاوت میباشند (Young, 1981). بخش قدامی جمجمه سوسمارها بطور کامل استخوانی نشده و استخوانهای آهیانه با استخوانBasisphenoid توسط استخوانهای کام متصل نشده اند. دارای منفذ گوش خارجی هستند ودو نیمهی آروارههای پائین معمولاً به طور محکم و غیرمتحرک بهم جوش خوردهاند. کمربندهای سینهای و لگنی یا حداقل بقایایی از کمربند لگنی حتی در انواع بدون اندام حرکتی دیده میشود (1949،Terentev). سوسمارها از اندازه 2 سانتیمتر (جکوی پلنگی) تا حدود 5/3 متر (اژدهای کومودو) دیده میشوند. سوسمارها موجوداتی خونسرد هستند لذا در درجه حرارتهای پایین به ویژه در پاییز و زمستان به خواب زمستانی و در روزهای گرم تابستان به خواب تابستانی فرو میروند. طول عمر در گونههای مختلف معمولاً از 4 تا 33 سال گزارش شده ولی در چند گونه جکوی مطالعه شده مانند Gekko gecko وEublepharis acularius از 21 تا 25 سال گزارش شده است. البته طول عمر کوتاهتر و طولانیتری هم ممکن است مشاهده شود. در سوسمارهایی که صدا تولید میکنند، صدا در انتخاب جنس نقش دارد. جکوها دارای صدایی توسعه یافته هستند و صدای بعضی از آنها از فاصله 100 متری نیز شنیده می شود. همچنین در سوسمارها، طلب جفت کردن همراه با حرکات و رفتارهای خاصی میباشد (Goin et al.,1978). سوسمارها در زمان احساس خطر روشهای متفاوتی را برای دفاع از خود اعمال میکنند که عبارتند از:
1- برخی از آنها بلافاصله پس از احساس خطر به سرعت فرار میکنند مانند اسکینکها. این سوسمارها خیلی از لانه خود دور نمیشوند.
2- برخی دیگر مانند سوسمارهای خاردم از دم خاردار خود برای دفاع از جانشان و دور کردن حیوان مهاجم استفاده میکنند به نحوی که بلافاصله داخل سوراخ خود فرار کرده و با حرکت دادن دم تیغ دارشان و ایجاد ضربات محکم، جانور شکارچی و یا حتی انسان را از خود دور میکنند و برخی سوسمارها مانند بزمجهها علاوه بر وارد کردن ضربات قوی توسط دم، گازهای محکمی نیز می گیرند.
3- مکانیسم دیگری که در اکثر سوسمارها مانند لاسرتاها دیده می شود قطع شدن دم به صورت ارادی است. اگر دم آنها توسط صیاد گرفته شود، برای فرار می تواند طی عمل انقباض قطع شود دم کنده شده بدلیل مصرف ATP باقیمانده وخاصیت عصبی – عضلانی بطور موقت شروع به جنبیدن کرده و تا هنگامی که ATP داشته باشد میجنبد و سرانجام از حرکت باز میایستد. این رفتار حواس جانور شکارچی را به خود جلب می کند که در این هنگام حیوان فرصت فرار مییابد (Anderson, 1999). متعاقباً دمی جدید نه بطور کامل، مجدداً بوجود آید (ترمیم) بخش میانی جسم مهرهای هر مهره دمی دارای کمربندی است که استخوانی نشده و به هنگام کشیده شدن بوسیله ماهیچههای مخصوص میشکند. به پدیده شکستن دم اوتوتومی میگویند.

1-8- دستگاه تولیدمثلی جنس ماده
سوسمار ماده همانند جانور نر دارای کلیه متانفریـک و مجرای جدیدی بنام میزنـای است که ادرار را از کلیه به خارج منتقـل می کند. البته مجرای آرکـی نفریک جنس مـاده بر خلاف جانور نر بصورت یک اپیدیـدیم (قسمت فوقانی مجرا) ناقص و رشد نکرده می باشد (شکل1-1 و 1-2).

شکل 1-1- آناتومی مارمولک ماده

اکثر سوسماران تخمگذارند. روش تغذیه در انواع تخمگذار که منبع تأمین غذای جنین در حال تکامل، زرده است، لسیتوتروفی (Lecithotrophy) نامیده میشود. دستگاه تولیدمثلی درجنس ماده شامل یک جفت تخمدان و یک جفت اویداکت میباشد. تخمدانهای زوج کیسه ای شکل درون حفره بدن قرار دارند و هر تخمدان به واسطه چین صفاقی به نام مزوواریوم (Mesovarium) به دیواره پشتی بدن متصل است. تخمدانها شکل نامنظمی دارند و اندازهی آنها در طی اووژنز متغیر است (پریور و محسنی کوچصفهانی، 1372). اویداکتها در قسمت فوقانی توسط استیومهای شکاف مانندی به سلوم و در انتها بطورمستقیم به کلوآک و در جلوی مجرای خروجی میزنای باز میشوند. رحم حقیقی وجود ندارد. تخم مارمولکها فاقد آلبومن بوده و غدد اویداکتی مشاهده نمیگردد. تخمها بوسیله انقباضات ماهیچهای به طرف پایین اویداکت هدایت میگردند تا به غدهی پوستهساز میرسند. اندازه اویداکت در فصول مختلف سال متغیر است و حداکثر اندازه آنها در فصل تولیدمثل است. اویداکتها همان مجاری مولر هستند که طویل و لولهای شکل و دارای دیواره نازک هستند. حضور فیبرهای نازک الاستیک در دیواره ی اویداکت، آن را به صورت مخطط در آورده است (پریور و محسنی کوچصفهانی، 1372). فولیکولها در داخل تخمدانها شروع به رشد میکنند. پس از آن فولیکولها جدا شده و به سمت اویداکتها حرکت میکنند. در آغاز فصل تولیدمثل ماده ها شروع به ویتلوژنز میکنند. وقتی زرده در اطراف فولیکولها تجمع می کند بالغ میشوند. وقتی استروژن، کبد را برای تبدیل لیپید از ذخایر چربی بدن به ویتلوژنین تحریک میکند، ویتلوژنز آغاز میشود. در طی ویتلوژنز، کبد بزرگتر شده و به رنگ نارنجی درمیآید. فولیکولها بطور انتخابی ویتلوژنین را از جریان خون جذب کرده و فولیکولها با زرده احاطه می شوند. بعد از این که تخمکگذاری انجام شد پوسته به آن اضافه شده و سپس تبدیل به تخم می شوند. تخم خزندگان از نوع پرزرده بوده و اندازهی آن نسبت به اندازهی گونه فرق میکند (پریور و محسنی کوچصفهانی،1372) در اکثر خزندگان تخمها کشیده و بیضی شکلند (شکل 1-3). تخم آنها از نوع کلئیدوئیک (Cleidoic) است یعنی یک سیستم بسته است که بجز تبادل گازهای تنفسی هیچ ارتباطی با بیرون نداشته و آب را از محیط نمیگیرد، زیرا غشاء آنها طوری است که حداقل آب از آنها خارج شده و تمام احتیاجات خود را از زرده ی موجود تأمین می کنند. تخم آنها آمنیوتیک بوده و دارای پردههای جنینی شامل: آمنیون (پوشاننده ی جنین و محتوی مایع آمنیوتیک که جنین در آن شناور است)، کیسهی زرده (در برگیرندهی زرده و منبع غذایی غنی ازپروتئین برای تغذیهی جنین)، آلانتوئیس (کیسهی دفعی ذخیره کنندهی مواد دفعی حاصل از متابولیسم مواد نیتروژنه یا اسیداوریک تا زمان تولد) و کوریون (خارجیترین غشاء که آستر زیر پوسته را تشکیل میدهد) میباشند (پریور و محسنی کوچصفهانی، 1372)(شکل 1-4).

شکل 1-2- نمای دستگاه ادراری تناسلی خزنده ماده.

شکل 1-3- دیاگرامی که چگونگی تکامل تخم کلئیدوئیک را روشن می سازد.

شکل 1-4- تخم در خزندگان

1-9- لقاح در خزندگان
لقاح در خزندگان داخلی است و اندام های مخصوص جفتگیری در کلیه خزندگان امروزی بجز اسفنودون دیده میشود. این اندام ها از دیواره کلوآک مشتق شده و در حیوان نر کاملاً توسعه یافتهاند.