مطالب مرتبط با مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی و رفتارهای رهبر یا مربی متناسب با سطوح آمادگی پیروان یا دانشجو است که تحت ایفای نقش رهبری موقعیتی قرار میگیرد.
یافتهها

نتایج حاصل از بررسی مقالات مرتبط با موضوع پژوهش، تحت عناوین 1. مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی ،2. فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی ارائه میشود. همچنین جهت کمک به فهم بهتر فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی به چند نمونه از موقعیتهای آموزشی اشاره میشود.
مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی الگوی رهبری موقعیتی توسط هرسی و بلانچارد تدوین شد. نگرش این الگو بر پایه ارتباط متقابل بین 3 عامل 1- میزان هدایت و راهنمایی )رفتار وظیفه مدار )Task orientation(( که رهبر ارائه میدهد؛ 2- میزان حمایت اجتماعی- عاطفی )رفتار رابطه مدار )Relationship orientation(( که رهبر فراهم میکند؛ و 3- اعتماد به نفس و صلاحیت )سطح آمادگی) Readiness level(( پیروان در انجام یک کار یا عملکرد بخصوص میباشد )18(.
مفاهیم پایه این الگو تحت عناوین تعریف رهبری، سبک رهبری، سطح آمادگی و انتخاب سبک رهبری متناسب با سطح آمادگی شرح داده میشود )تصویر 1(.
تصویر 1. الگوی رهبری موقعیتی )25(

1-1. تعریف رهبری
پیش نیاز بررسی و شناخت مقوله رهبری موقعیتی؛ تعریف رهبری است. به عقیده هرسی و بلانچارد رهبری عبارت است از فرایند نفوذ در فعالیتهای فرد یا گروه به منظور کوشش برای رسیدن به هدفی در موقعیتی مشخص. بنابراین در فرایند رهبری متغیرهای پیرو، رهبر و موقعیت اهمیت دارند )15, 21, 22(.
2-1. سبک رهبری
15
سبک رهبری هر فرد بر اساس نظر هرسی و بلانچارد شامل الگوی رفتاری آن فرد هنگام نفوذ در فعالیتهای دیگران و بر اساس برداشت دیگران از رفتار وی میباشد )23(.
سبک رهبری عبارت است از درک پیروان از رفتارهای رهبر .رفتارهای رهبر در این تئوری به دو صورت وظیفهمدار و رابطهمدار میباشد.
اصطلاحات مختلفی مثل رفتار هدایتکننده )Directive Behavior( و حمایتکننده )Supportive Behavior( یا رفتار
راهنما و تسهیل کننده به جای رفتار وظیفهمدار و رابطهمدار به کارمیرود که معانی یکسانی دارند )24(.
رفتار هدایت کننده )وظیفه مدار:( عبارت است از تعیین وظایف ومسئولیتها، تعیین استانداردهای انجام کار، کنترل و نظارت مستقیم، تعیین نوع، زمان و چگونگی انجام کار، آموزش، هدایت و راهنمایی، برقراری ارتباط یک طرفه.
رفتار حمایت کننده )رابطه مدار:( عبارت است از گوش دادن فعالانه، ارائه بازخورد، پاداش و تشویق، برقراری ارتباط دو طرفه و چند طرفه ،حمایت، انعطاف پذیری، رفتار بر پایه اعتماد، احترام و درک متقابل و تسهیل کنندگی )8, 20-21(.
با توجه به دو بعد وظیفه مداری و رابطه مداری، چهار سبک رهبری به صورت زیر تعریف شده است:
Style( S1(: سبک رهبری دستوری) Telling( )رفتار وظیفه مدار بالا و رابطه مدار پایین(: ویژگی این سبک رهبری رفتار هدایت کننده بیشتر از حد متوسط و رفتار حمایت کننده کمتر از حد متوسط است.
S2: سبک رهبری توجیهی) Selling( )رفتار وظیفه مدار بالا و رابطه مدار بالا(: ویژگی این سبک رهبری رفتار هدایت کننده و حمایت کننده بالاتر از حد متوسط است.
S3: سبک رهبری مشارکتی) Participating( )رفتار وظیفه مدار پایین و رابطه مدار بالا(: ویژگی این سبک رهبری رفتار حمایت کننده بیشتر از حد متوسط و رفتار هدایت کننده کمتر از حد متوسط است.
S4: سبک رهبری تفویضی) Delegating( )رفتار وظیفه مدار پایین و رابطه مدار پایین(: ویژگی این سبک رفتار حمایت کننده و هدایت کننده کمتر از حد متوسط است )18, 26, 28-35(.
3-1. سطح آمادگی
سطح آمادگی عبارت است از میزان توانایی) Ability( )صلاحیت )Competence(( و تمایل )Willingness( )تعهد
)Commitment(( پیرو برای انجام وظیفه خاص .توانایی یعنی دانش، تجربه و مهارتی که فرد یا گروه برای تکلیف یا فعالیت خاص همراه دارد .تمایل یعنی میزان وجود اطمینان، تعهد و انگیزش در شخص برای انجام موفقیت آمیز یک فعالیت یا تکلیف خاص. اگر چه تمایل و توانایی دو مفهوم جدا هستند ولی بر یکدیگر تأثیر میگذارند. تغییر عمده یکی بر دیگری تأثیر میگذارد )11(.
پیوستار سطح آمادگی پیروان چهار سطح دارد که هر تقسیم نشانگر ترکیبی متفاوت از توانایی و تمایل یا اطمینان پیرو برای انجام کار خاص است:

نا محتملترین سبک رهبری ‹‹مناسبترین›› سبک
رهبری، نوع سوم ‹‹مناسبترین›› سبک
رهبری، نوع دوم ‹‹مناسبترین›› سبک رهبری سطح آمادگی
S4 S3 S2 S1 R1
S4 S3 یا S1 S2 R2
S1 S4 یا S2 S3 R3
S1 S2 S3 S4 R4
466344166917

جدول 1. سبکهای رهبری مناسب با سطوح آمادگی )25( Development( D1( )Readiness( R1( یا Maturity( M1((: سطح آمادگی پایین )پیرو ناتوان و بی میل یا ناامن است(: پیرو ناتوان است و تعهد و انگیزش ندارد یا پیرو ناتوان است و اطمینان ندارد.
D2( R2 یا M2(: سطح آمادگی متوسط به پایین )پیرو ناتوان اما مایل یا مطمئن است(: پیرو توانایی ندارد اما کوشش میکند و دارای انگیزش است یا پیرو توانایی ندارد اما تا زمانی که رهبر کنار او است یا هدایتش میکند، مطمئن است.
D3( R3 یا M3(: سطح آمادگی متوسط به بالا )پیرو توانا اما بی میل یا ناامن است(: پیرو دارای توانایی است اما تمایلی به استفاده از آن توانایی ندارد یا پیرو توانایی انجام کار را دارد اما برای انجام دادن آن به تنهایی و مستقل احساس ناامنی میکند.
D4( R4 یا M4(: سطح آمادگی بالا )پیرو توانا و مایل یا مطمئن است(: پیرو توانایی انجام کار را دارد و متعهد است یا پیرو توانایی انجام کار را دارد و در مورد انجام آن مطمئن است )18, 28(.
4-1. انتخاب سبک رهبری مناسب با سطح آمادگی
بر پایه رهبری موقعیتی، رهبر باید سطح آمادگی پیروان برای انجام کار خاص را تشخیص دهد؛ سپس سبک رهبری مناسب با این سطح آمادگی را انتخاب و بکارگیرد .برای پیروانی با سطح آمادگی پایین:
سبک رهبری دستوری؛ برای پیروانی با سطح آمادگی متوسط به پایین:
سبک رهبری توجیهی؛ برای پیروانی با سطح آمادگی متوسط به بالا: سبک رهبری مشارکتی؛ و برای پیروانی با سطح آمادگی بالا: سبک رهبری تفویضی مناسبترین است )28( )جدول 1(.
هرگاه رهبر شیوه رهبری خود را متناسب با موقعیت اعمال کند، سبک رهبری وی را اثربخش و وقتی که نامتناسب با موقعیت اعمال کند ،سبک رهبری وی را غیراثربخش مینامند )31, 32(. رهبران اثربخش تنها بر یک سبک رهبری متکی نیستند، بلکه سبک رهبری خود را با موقعیت تطبیق میدهند )35, 33(. به عبارتی، رهبرانی که میخواهند به بهترین نتایج دست یابند، نبایستی تنها به یک سبک رهبری اکتفا کنند؛ بنابراین رهبران اثربخش، انعطاف پذیرند )34(. انعطاف پذیری ،توانایی تغییر سبک رهبری در رویارویی با نیازهای افراد در موقعیتهای خاص است )24, 28(. پیروان ممکن است در انجام کارها و اهداف مختلف، سطوح آمادگی متفاوتی داشته باشند که باید مورد توجه قرار گیرد. بنابراین رهبر باید از چهار سبک در موقعیتهای مختلف بهره ببرد .بدین ترتیب ممکن است رهبر در مواجهه با یک پیرو از هر چهار سبک استفاده کند؛ مثلاً در مورد کاری خاص هدایت کننده باشد، و در مورد کاری دیگر تفویض کند )30(.

2. فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی یافتههای مطالعه حاضر نشان داد که تعداد 8 مقاله مروری با هدف معرفی الگوی رهبری موقعیتی در زمینههای مختلف آموزش انجام شده است؛ که مهمترین نتایج در جدول 2 خلاصه شده است.
جدول 2. مشخصات مقالات مروری منتشر شده در زمینه فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش
مهمترین نتایج هدف نویسندگان )سال انتشار(
پرستار با ارزیابی سطح بلوغ بیمار )تمایل به پذیرش مسئولیت و مستقل بودن، میزان توان و دانش فنی برای اجرای وظیفه، سطح آموزش و مقدار تجربه در ارتباط با محتوای آموزشی( میتواند بهترین رویکرد آموزشی را برای هر بیمار بر اساس 4 حالت معرفی شده در تئوری رهبری موقعیتی تنظیم کند. از جمله فواید الگو میتوان به هدایت تعاملات بیمار طی موقعیتهای آموزشی، مفید در شرح رفتارهای آموزشی با بیماران، قرار گرفتن تعاملات آموزشی بر پایه تئوری نه شهود و روتین اشاره داشت)36(. آموزش بیماران با استفاده از الگوی رهبری موقعیتی )1891( Palvish
الگوی رهبری موقعیتی میتواند برای بهبود فرایند آموزش عملی استفاده شود .مربیان به عنوان رهبران موقعیتی باید انعطاف پذیری در استفاده از سبکهای رهبری مختلف را متناسب با موقعیت داشته باشند. ارتباطات یکی از مهمترین مهارتهای رهبری برای توسعه اثربخشی رهبری است )1( ارائه الگوی رهبری موقعیتی برای استفاده مربیان ورزشی در محیطهای آموزشی )2002( Meyer
سبکها و ویژگیهای رهبری پرسپتور میتواند بر یادگیری و تجربه بالینی دانشجو تأثیر بگذارد. انتخاب پرسپتور برای دانشجویان پرستاری نباید تنها محدود به مهارت بالینی پرسپتور باشد بلکه باید سبک رهبری پرسپتور بررسی شود و با آگاهی از آن ،دانشجویان به وی داده شوند )12(. معرفی سبکهای رهبری و رفتارهای پرسپتور در هر سبک بر پایه الگوی رهبری موقعیتی Lockwood-

  • 2