لنگ آفریقـا یی منـاطق دشـتی است اما نتایج حاصل از این تحقیق که بـا روش انفـا بـهدسـت آمد، ثابت مـ یکنـد کـه زیسـتگاه مطلـوب یوزپلنـگ ایرانـ ی در پناهگ اه حی ات وح ش دره انجی ر، من اطق کوهس تانی و تپ ه ماهوری است.
معمولاً تصور بر آن است که یوزپلنگ آسـیایی هـر جـا کـهآهو زندگی می کنند، دیده میشود (14، 16 و 17)، ولی بهنظـرمیرسد کاهش شدید در تعداد آهوان در ایران باعـث شـده کـهیوزپلنگ ها مجبور به تغییر رژیم غذایی به سمداران کوهسـتانیشده( 12) و بهتبع آن مجبور به تغییر زیستگاه به سـمت نـواحی کوهستانی شوند. مطالعات جدید مؤیـد ایـ ن مطلـب اسـت کـهبرخلاف تصور رایـ ج، طعمـه اصـلی یوزپلنـگ در ایـ ران قـو چ، میش، کل و بز است( 4). بهنظر میرسد یوزپلنگ آسیایی عمدتاً برروی زیستگاههایی با قابلیت بالای گیر انداختن طعمـه تمرکـزکرده که این مورد در دشتهای صاف در کمترین حالـت خـودبوده و وجود عوارض توپوگرافی بیشتر، این امکان را بالا میبرد (13 و 21). اکثر مشاهدات مستقیم یوزپلنـگ از سـال 1380 تـا
1387 نیز در مناطق کوهستانی پناهگاه حیاتوحـش دره انجیـ ر میباشد( 2). نتایج تحقیـ ق موجـود ن یـ ز نشـان دهنـده وابسـتگی

326262-3342182

شکل 5. نقشه طبقهبندی زیستگاه براساس رویکرد تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی

یوزپلنگ به مناطق تپه ماهوری و کوهستانی است.
طبق نتایج تحقیق (جدول 2) جهـت هـا ی شـمال ی بیشـتر ین تأثیر را در مطلوبیت زیسـتگاه یوزپلنـگ ایرانـ ی دارد و آن هـمبهخاطر تابش کمتر آفتاب و رطوبت نسـبی بیشـتر و در نها یـت سرسبزی بیشتر در طول سال میشود که منجربه تجمـع حیـ ات وحش از جمله قوچ، میش، کـل و بـز بـه عنـوان طعمـه اصـلی یوزپلنگ( 4) دراین ناحیه میشود (عـدد منفـی بـرا ی فاصـله از دامنههای شمالی). همچنین متغیر فاصله از منابع آب بهخصوص چشــمههــای دائمــی در حضــور یوزپلنــگ ایرانــی بــهدلیــل تجمع حیات وحش در اطراف آن، تاثیر به سـزایی در مطلوبیـ ت زیستگاه یوزپلنگ دارد (عدد منفی برای متغ یـر فاصـله از منـابعآب (جدول 2)).
مطالعۀ صحرایی بـا روش مشـاهده مسـتق یم یوزپلنـگ هـا ی دارای گردنبند رادیـ ویی در سـاو انهـای پـارک ملـ ی کراگـر درآفریقای جنوبی و مرور مقالات مربوط به زیستگاههـا ی سـاوان ی یوزپلنگ نشان میدهد که انتخـاب ز یسـتگاه بسـته بـه ترکیـ ب طعمه، پوشش گیاهی در دسترس و حضور گونههـای رقیـ ب و مزاحم است( 23).
بهعلت اینکه مطالعات بوم شناختی در مورد یوزپلنـگ اکثـراً در پارک ملی سرنگیتی در شرق آفریقا انجام شـ ده اسـت و ن یـ ز راهبرد شکار یوزپلنگ، اینگونه بهنظر میرسد که مناطق دشـت ی و هموار را ترجیح میدهد حال آنکه در منـاطق دارا ی درختچـهو بوتهزار هم زندگی میکند. بـا وجـود اینکـه پوشـش گیـ اهی وبوتهزارها سرعت یوزپلنگ را کاهش میدهـد ولـی کمـ ینگـاهمناسبی برای یوزپلنگ بهحساب مـ یآینـد. یوزپلنـگ بـا منـاطقدارای پوشش گیاهی نیز سازگار اسـت و فقـط یـ ک شـکارچ ی موفق در دشتهای باز نیست( 23).
یوزپلنــگ ایرانــی در پناهگــاه حیــات وحــش دره انجیــر به تیپ پوشش گیاهی درمنـه دشـتی- قـ یچ متمایـ ل مـیباشـند (عدد منفی برای فاصله از این تیپ پوشش گیاهی نشـان دهنـ ده تمایل گونه برای جذب به این منابع بـه عنـوا ن کمـ ینگـاه بـرای شکار میباشد (جدول 2)).
ویژگی حاشیهگرایی کل (Marginality) برای گونه یوزپلنگ 15/1 محاسبه شد که نشان میدهد که زیستگاه یوزپلنگ ایرانـ ی به مقدار کمی متفاوت از شرایط میانگین زیستگاه است. در واقع اگر عدد حاشیهگرایی بیشتر از یک باشد حاکی از آن اسـت کـهگونه به زیستن در زیستگاههای حاشیهای تمایـ ل بی شـتری دارد .دامنه تحمل یا بردباری (Tolerance) فاکتوری اسـت کـه نشـان میدهد که گونه نسبت به تغییر شرایط بهینه زیسـتگاه خـود بـه منابع مورد استفاده
چه میزان حساس است. به عبارت دیگر دامنه تحمـل فـاکتوری است که ترجیح گونه را نسبت بـه متغ یرهـا ی محیطـ ی محاسـبهمیکند و بیانگر آن است که گونـه تما یـ ل بـه ز یسـتن در دامنـهباریکی از شرایط دارد یا اینکـه محـدوده وسـیعی شـامل تمـامشرایط منطقه را برمیگزیند (1). مقدار بردبـار ی کـل بـه دسـت آمده برای یوزپلنگ 415/0 است که نشان میدهد کـه یوزپلنـگایرانی نسبت به تغییر شرایط بهینه زیستگاه خود خیلی حسـاس نمیباشد و بردباری نسبتاً خـو بی دارد. مقـدار تخصـص گرایـیگونه نیز برابر با 391/2 میباشد کـه براسـاس نسـبت واریـ انس متغیر محیطی و پراکنش جاندار از نظر آن عامل محیطی محاسبه میشود.
طبق نتایج تحلیـ ل عامـل آشـیان بـوم شـناختی (جـدول 2) یوزپلنگ ایرانی به پاسگاههای محیطبانی تمایل نشان میدهد که این مورد احتمالاً بهخاطر تأسـیس پاسـگاه هـا ی محـ یطبـان ی در زیستگاههای مطلوب طعمههای یوزپلنگ ایرانی بـرا ی حفاظـتاز جمعیت آنها میباشـد. بـا توجـه بـه اینکـه یوزپلنـگ ایرانـ ی گونهای در بحران انقراض است و از طرفی اکثر زیستگاههای آن در ایران تخریب یافته است، و نظر به کمیاب بودن یوزپلنگ در ایران، پیشنهاد میشود به منظور حفاظت مؤثرتر از ایـ ن گونـه وشناخت بهتر از رفتار و ترجیحـات انتخـاب زیسـتگاه آن، مـدلمطلوبیت زیستگاه یوزپلنگ در سایر زیسـتگاه هـا بـا روش انفـامورد بررسی قرار گیرد.
امیدی، م .1387. تجزیه و تحلیل و مدلسازی زیستگاه یوزپلنـگ ایرانـی درپـارک ملـی کـلاه قاضـی اسـتان اصـفهان. پایـان نامـهکارشناسی ارشد رشته علوم محیط زیست- زیستگاهها وتنوع زیستی، دانشگاه علوم تحقیقات تهران.
جورابچیان، ع. ر، م. ص. فرهادی نیا .1387. پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و زیستگاههای مرتبط با آن، گـزارش نهـایی، دفتـرپروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، سازمان حفاظت از محیطزیست، تهران ،128 ص.
درویش صفت، ع .1385. اطلس مناطق حفاظت شده ایران (چاپ اول). تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، 175 ص.
زمانی، ن .1389. بررسی و مقایسه عادات غذایی یوزپلنگ ایرانی در دو پناهگـاه حیـات وحـش نایبنـدان و دره انجیـر اسـتان یـزد،پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

فراشی، آ.، م. کابلی و ا. مومنی. 1388. مدلسازی مطلوبیت زیستگاه پازن در پارک ملی کلاه قاضی استان اصفهان، با روش ENFA، نشریه محیط زیست طبیعی (مجله منابع طبیعی ایران) 63(1): 73-63.
فلاح باقری، ف. 1386. ارزیابی مطلوبیت زیستگاه قوچ و میش در پارک ملی کلاه قاضـی . پایـان نامـه کارشناسـی ارشـد ، دانشـگاهصنعتی اصفهان.
قندالی، م .1389. مقایسه ارزیابی زیستگاه با استفاده از دو روش مدل های خطی تعمیم یافته و رویکرد تحلیـل عـاملی آشـیان بـومشناختی برای گوسفند وحشی در پارک ملی کویر. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
مهندسین مشاور جامع ایران. 1388. مطالعات طرح مدیریت پناهگاه حیات وحش دره انجیر و نی باز، گـزارش شـماره 6، معاونـ ت محیط طبیعی و تنوع زیستی. دفتر زیستگاهها و امور مناطق، 183 ص.
Boyce, M. S., P. R. Vernier, S. E. Nielsena and F. K. A. Schmiegelowc. 2002. Evaluating resource selection functions. 157: 281-300.
Caro, T. M. 1994. Cheetahs of the Serengeti Plains. The University of Chicago Press, Chicago, 478 p.
Eaton, R. 1970. The Cheetah: the Biology, Ecology and Behavior of an Endangered Species. Van Nostrand Reinhold Company, New York, 178 p.
Farhadinia, M. 2004. The last stronghold: Cheetah in Iran. 40: 11-14.
Farhadinia, M., A. Jourabchian, M. Eslami, F. Hosseini and B. Nezami. 2008. Is food availability a reliable indicator of cheetah presence in Iran? 49: 14-17.
Firouz, E. 1974. Environment of Iran. National Society of the Conservation of Natural Resources and Human Environment, Tehran, 491 p.
Guisan, A. and N. E. Zimmermann. 2000. Predictive habitat distribution models in ecology 135: 147-186.
Harrison, D. L. and P. J. J. Bates. 1991. Cheetah. in: Mammals of Arabia. Sevenoaks, UK: Harrisson Zoological Museum, 172 p.
Heptner, V. G. and A. A. Sludski. 1992. Mammals of the Soviet Union, Carnivora (Hyenas and Cats), 982 p.
Hirzel, A., J. Hausser, D. Chessel and N. Perrin. 2002. Ecological-niche factor analysis: how to compute habitatsuitability maps without absence data? 83(7): 2027-2036.
Hirzel, A., V. Helfer and F. Metral. 2001. Assessing habitat-suitability models with a virtual species. 145: 111-121.
Hirzel, A., G. Le Lay and V. Helfer. 2006. Evaluating the ability of habitat suitability models to predict species presences. 199: 142-152.
Hunter, L., H. Jowkar, H. Ziaie, G. Schaller, G. Balme, C. Walzer, S. Ostrowski, P. Zahler, N. Robert-Charrue, K. Kashiri and S. Christie. 2007. Conserving the Iranian cheetah in Iran: Launching the first radio-telemetry study. 46: 8-11
IUCN .2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN, Gland, Switzerland [http://www.redlist.org, accessed 24 September 2008].
Mills, M., L. S. Broomhall and J. T. Toit. 2004. Cheetah () feeding ecology in the Kruger National Park and a comparison across African savanna habitats: is the cheetah only a successful hunter on open grassland plains? 10(3):177-186.
Nowell, K. and P. Jackson. 1996. Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN, Gland, 421 p.

  • 2