یا بیمارستان )بیمارستان فاطمهزهرا میاندوآب، بیمارستان شهدای تکاب، بیمارستان انقلاب اسلامی بوکان، بیمارستان قدس ماکو، بیمارستان قمربنیهاشم خوی، بیمارستان امامخمینی و بیمارستان امام آذربایجان ارومیه( به صورت تصادفی ساده انتخاب شدند. بعد از بین پرستاران هر کدام از بیمارستان عباسی میاندوآب، بیمارستان قدس ماکو، بیمارستان قمر بنی هاشم خوی، بیمارستان امامخمینی ارومیه و بیمارستان امام رضا ارومیه 11 نفر به صورت تصادفی ساده انتخاب گردید و به علت کوچک بودن جامعه آماری بیمارستانهای شهدای تکاب 24 و انقلاب اسلامی بوکان 33 نفر به صورت تصادفی ساده انتخاب شدند. محققان در وقت کاری، محل کار پرستاران حاضر شدند بعد از جلب نظر و توجیه آنان اقدام به توزیع و جمع آوری پرسشنامهها و پاسخنامههای مربوط در همان زمان و مکان نمودند. در مدت چهار هفته تمامی دادهها گردآوری شدند. 17پرسشنامه به دلیل ناقص بودن و یا پاسخدهی توأم با بیدقتی کنارگذاشته شد و تحلیل نتایج بر روی 388 پرسشنامه باقیمانده انجامگرفت. تنها ملاک ورود به پژوهش، داشتن تمایل همکاری باپژوهشگران بوده و نداشتن تمایل همکاری باعث خروج پرستار ازمطالعه میشد. محققان پس از کسب اجازه از مسوولین مربوطه ،بهپرستاران در مورد هدف و روش مطالعه، توضیحات لازم را دادند و ذکرکردند که مشارکت و عدممشارکت در ارزشیابی شغلی آنان تاثیرینخواهد داشت و پاسخهای آنها کاملاً محرمانه خواهد بود.
پرسشنامه همدلی
مقیاس خود اظهاری همدلی جفرسون در زمینه همدلی پرستار با بیمار استفاده شد که دارای 3 خرده مقیاس: اتخاذ دیدگاه )11 گویه(، مراقبت همدلانه) 7 گویه( و خود را به جای بیمارنهادن )2 گویه( است .برای یازده آیتم منفی نمره گذاری به صورت معکوس انجام شد و امتیاز دهی در مقیاس 7 رتبهای لیکرت و دامنه نمرات بین 28 تا 198 بود .روانسنجی این مقیاس توسط کریمی و همکاران با توجه به ویژگیهای فرهنگی مورد تأیید قرار گرفته است و برای تعیین روایی صوری از روش کیفی استفاده کردهاند که میزان روایی محتوا )CVI( بالاتر از 74/. به دست آوردند )29(، شریعت و کیخاونی )1304( پایایی پرسشنامه را با استفاده ضریب آلفای کرونباخ و روش بازآزمایی به ترتیب 00/8 و 49/8 گزارش کردهاند )21(. در مطالعه رفعتی و همکاران )1341( ضریب آلفای کرونباخ 71/8 گزارش شده است)13(. در این مطالعه به منظور سنجش روایی، پرسشنامه، علاوه بر مطالعه مقدماتی )11 نفر پرستار( ،توسط 1 نفر از اساتید متخصص وکارشناس مورد تأیید قرار گرفت و برای بررسی پایایی پرسشنامه از روش دو نیمه کردن و آلفای کرونباخ استفاده شد که میزان آنها به ترتیب 02/. و 04/8 بدست آمد.
مقیاس نگرش نسبت به رعایت حقوقبیماران
این پرسشنامه در سال 1301 بر اساس منشور حقوق بیماران طراحی شده است و 17 سؤال دارد که نگرش پرستاران را نسبت به رعایت حقوقبیماران اندازه میگیرد )26(. در مطالعه حاضر برای اطمینان بیشتر از روایی و پایایی پرسشنامه، ابتدا به صورت دقیق مورد بازبینی قرار گرفت سپس با مطالعه مقدماتی 11 نفر پرستار ضریب آلفای کرونباخ پرسشنامه 08/8 به دست آمد که نشان از پایایی قابل قبول ابزار میباشد و همچنین اعتبار این پرسشنامه، توسط 1 نفر از اساتید متخصص و کارشناس در حوزه پرستاری مورد بازبینی قرار گرفت و پس از اعمال اصلاحات پیشنهاد شده پرسشنامه به صورت نهایی تدوین شد.
مقیاس نگرش مسئولیتپذیری اجتماعی
مقیاس مسئولیتپذیری Salkovskis و همکاران )2888( طراحی شد و مقیاسی خودگزارشی است که باورهای فرد را درباره مسئولیت پذیری اجتماعی میسنجد. این مقیاس 26 گویه دارد و پرسشهایی مانند: من اغلب برای رویدادهای ناگواری که رخ میدهد، احساس مسئولیت میکنم، تفکر در مورد چیزهای بد درست مانند انجام دادن عمل بد است را در بر میگیرد. آزمودنیها میزان موافقت خود را با هر گویه در یک مقیاس هفت درجهای )1 = کاملاً مخالفم تا 7 = کاملاً موافقم (بیان میکنند. مقیاس مسئولیت پذیری اجتماعی نگرشهای کلی مسئولیت پذیری اجتماعی فرد را میسنجد و با پایایی خوبی برخوردار بوده است )27(. در این مطالعه پایایی پرسشنامه با استفادهضریب آلفای کرونباخ بررسی شد که میزان آن 08/8 بدست آمد.

تصویر 1: الگوی پیشنهادی رابطه مستقیم و غیرمستقیم همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران )خطا = e(

جدول 1: فراوانی و درصد فراوانی پرستاران برحسب جنسیت، سابقه کار، سطح تحصیلات و گروه سنی
فراوانی )درصد( متغیر
جنسیت
118 )37( مرد
148 )63( زن
سابقه کار
118 )18( 1-18
70 )26( 11-28
72 )29( 21-38
سطح تحصیلات
267 )04( لیسانس
33 )11( فوق لیسانس
گروه سنی
129 )91( 24-28
128 )98( 34-38
36 )12( 94-98
28 )7( 14-18

جدول 2: میانگین و انحراف معیار متغیر، نگرش نسبت به حقوق بیماران، همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی
انحراف معیار ± میانگین مقیاسها
17/96 ± 4/23 نگرش نسبت به رعایت حقوق بیمار
112/79 ±2/76 همدلی
132/89 ± 1/01 هوش معنوی
193/11 ± 2/99 مسئولیت پذیری اجتماعی

مقیاس هوش معنوی
برای سنجش هوش معنوی از پرسشنامه خودسنجی هوش معنوی کینگ) 2887( استفاده شد. این پرسشنامه توانایی ذهنی هوش معنوی را با 29 عبارت مورد سنجش قرار میدهد. تواناییهای مربوط به هوشمعنوی در چهار بعد اصلی ارزیابی میشود که شامل چهار توانایی تفکرانتقادی وجودی، تولید معنای شخصی، آگاهی متعالی و بسط هوشیاری
است. آزمودنی باید میزان موافقت یا مخالفت خود با هر یک از عباراتآزمون در مقیاس پنج درجهای لیکرت به صورت کاملاً موافقم، تا بههیچ وجه، مشخص سازد. نحوه نمره گذاری گویه های پرسشنامه هوشمعنوی به این صورت است که برای به دست آوردن نمره کلی آزمونباید امتیاز همه 29 عبارت با هم جمع گردد. لازم به ذکر است کهعبارت 6 به طور معکوس نمر ه گذاری شده و ضریب آلفای کرونباخکل این آزمون 42/8 بدست آمده و اعتبار همگرای پرسشنامه خودسنجی هوش معنوی از طریق همبستگی نمره آن با چند پرسشنامه از جمله تجربههای عرفانی، جهت گیری مذهبی و هوش هیجانی که به ترتیب 63/8، 90/8 و 96/8 به اثبات رسیده است )20(. امامی و همکاران )1343( در پژوهشی آلفای کرونباخ این مقیاس را 42/8 محاسبه کردند )24(. به منظور توصیف دادههای جمعیتشناسی و محاسبه آزمون همبستگی پیرسون از نرم افزار 22-SPSS و برای ترسیم و ارزیابی برازش مدل پیشنهادی و بررسی اثر مستقیم و غیر مستقیم متغیرها، از نرم افزار 22-AMOS استفاده شد .جهت آزمون
27127191582

تصویر 2: مدل نهایی اثر مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای بر روی نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران
)9 q = خرده مقیاس اتخاذ دیدگاه،7 q = خرده مقیاس مراقبت همدلانه، 0 q = خرده مقیاس و خود را به جای بیمار نهادن ،18q = خرده مقیاس توانایی تفکر انتقادی وجودی ،12 q = خرده مقیاس تولید معنای شخصی ،13 q = خرده مقیاس آگاهی متعالی ،19q = خرده مقیاس بسط هوشیاری، 11q = خرده مقیاس قانونی، 16q = خرده مقیاس اقتصادی، 17q = خرده مقیاس نوعدوستانه ،10q = خرده مقیاس اخلاقی، 14q = خرده مقیاس راز داری، 28q = خرده مقیاس احترام ،23q = خرده مقیاس مراقبت و درمان صحیح، خطا = e(.
DF/CMIN TLI NFI IFI GFI RMSEA AGFI Chi-square P DF
1/98 8/41 8/42 8/46 8/48 8/86 8/06 61/72 8/89 99

مسیرهای میانجی گری در الگوی پیشنهادی از روش بوت استراپBootstrap استفاده شد که الگوی پیشنهادی رابطه مستقیم و غیرمستقیم همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران در تصویر 1 آمده است.
یافتهها
نمونهآماری پژوهش حاضر شامل 388 نفر از پرستاران بیمارستانهای استان آذربایجان غربی بوده است که فراوانی و درصد فراوانی جنسیت، سابقه کار و سطح تحصیلات پرستاران در جدول 1 آمده است.
همچنین برای بررسی همبستگی متغیرهای برونداد با متغیر درونداد از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد ،نتایج همبستگی پیرسون حاکی از آن بود که بین متغیر نگرشپرستاران نسبت به رعایت حقوقبیماران با متغیر همدلی )621/8 = r و 89/8 = P(، هوش معنوی )911/8 = r و 81/8 = P( و مسئولیت پذیری اجتماعی )117/8 = r( و )881/8 = P( رابطه مثبت و معنیدار وجود دارد )جدول 2( )تصویر 2(.

جدول 3: نتایج بوت استراپ) Bootstrap( برای آزمون مسیرهای غیر مستقیم
حد پایین حد بالا خطای استاندارد سوگیری بوت استراپ داده مسیرها
8/12 8/89 8/81 8/88 8/81 8/87 حقوق بیماران←مسئولیت پذیری← همدلی
8/13 8/89 8/81 8/83 8/87 هوش معنوی← مسئولیت پذیری←حقوق بیماران
مدل فوق به آزمون نیکویی برازش ساختاری همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی و نگرش به حقوق بیماران پرداخته است .بخش ساختاری مدل حاکی از آن است که مسیر مستقیم متغیر مسئولیت پذیری با میزان )62/8( بیشترین مقدار واریانس نگرش به حقوق بیماران را )به عنوان متغیر وابسته نهایی( و همچنین مسیرهایمستقیم همدلی )81/8( و هوش معنوی )14/8-( تبیین کردهاند .درخصوص رابطه معکوس بین متغیرهای هوش معنوی و متغیر نگرشپرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران، میتوان گفت که در معادلاتساختاری اثرات مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای برونداد بر روی متغیردرونداد بصورت همزمان بررسی میشود لذا سایر متغیرهای برون دادبر روی رابطه بین هوش معنوی و متغیر رعایت حقوق بیماران اثر گذشتهاند، بنابراین با وجود همبستگی مستقیم متغیرها )هوش معنوی و متغیر رعایت حقوق بیماران( در آزمون همبستگی پیرسون، در مدل فوق رابطه متغیرها معکوس بدست آمد. در مجموع 98 درصد از واریانس متغیر نگرش به رعایت حقوق بیماران در پرستاران از